امام شناسی ج14

مقامات ربّانیّه در معارف إلهیّۀ غیر متناهیه، طبق مدارج كمال عروج مى‌نمایند؛ چرا كه براى عرفان خداى متعال نهایتى نیست، و در درجات قرب او انتهائى تصوّر ندارد. و این معنى از روایاتى مشهود است.

 و معلوم است كه: ایشان در ابتداى امر امامتشان اگر علمى را فراگیرند، در آن درجه و مرتبه از عمل درنگ نمى‌نمایند؛ و به سبب ازدیاد مقام قرب و طاعات، زیادتى‌هائى از علم و حكم و ترقّیات در معرفت خدا براى ایشان حاصل مى‌گردد. و چگونه ممكن است براى آنان ترقّى نباشد در حالى كه این ترقّیات راجع به سایر مخلوقات با وجود نقص قابلیّت و استعدادشان مشهود است؟ و آن ذوات مقدّسه سزاوارتر و مناسب‌تر مى‌باشند كه ترقّیات در آنها به وجود آید.

 و شاید این وجه یكى از وجوه استغفار و توبۀ آنان در هر روز هفتاد بار و بیشتر بوده باشد؛ زیرا در وقت عروجشان به هر درجۀ رفیعه از درجات عرفان، مى‌دیده‌اند كه: ایشان در مرتبۀ سابقۀ از آن در نقصان بوده‌اند؛ بنابراین از آن نقص استغفار مى‌نموده‌اند و به سوى خداى تعالى توبه مى‌كردند.

 این وجوه مجموع آن احتمالاتى بود كه در حلّ این مشكل بر دل من وارد شد. و من از خداوند طلب غفران مى‌كنم از آن گفتار و كردارم كه موجب خشنودى و رضاى او نیست.¹

 أقول: این وجه بسیار متین است، و لیكن مرحوم جدّ، حیات سابقه و لاحقۀ بر این عالم را سابق و لاحق زمانى پنداشته است؛ و أئمّه علیهم السلام را طبق این اخبار در معناى أزل و ابدى كه در دو سر طولى دنیا واقعند، داراى مقامات و درجات نامتناهى عرفان قرار داده است؛ با آنكه طبق حركت جوهریّه‌ النَّفْسُ جِسْمَانِیَّةُ الْحُدُوثِ رُوحَانِیَّهُ الْبَقَاء و آیات مباركات‌ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ تمام آن درجات و مقامات در همین نشأۀ مادّه و عالم طبع حاصل است؛ و ابد و ازل دو سر این سلسله‌