امام شناسی ج8

نمى شود، مانند روزه كه اگر در مقدارى از روز امساك خوددارى شود، باطل مى‌شود. و آن چیز را با این وصف مترتّب، تمام گویند: مانند آیه:

 ﴿ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ﴾.¹

 «و سپس روزه را تا شب در رسد تمام كنید.»

 و مانند آیه: ﴿وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا﴾.²

 «و كلمه پروردگار تو، به صدق و عدالت تمام شد.»

 و قسم دیگر اثرى است كه مترتّب بر شى‌ء مى‌شود بدون توقّف بر حصول جمیع اجزاى آن. بلكه اثرى كه بر مجموع اجزاء مترتّب مى‌شود همانند مجموع آثار اجزاء است. و هر یك از اجزاء كه به وجود آید اثر مترتّب بر همان جزء، به حسب آن جزء مترتّب مى‌شود. و اگر جمیع اجزاء به وجود آیند تمام اثر مطلوب بر تمام اجزاء مترتّب خواهد شد، مانند آیه:

 ﴿فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ﴾.³

 «پس كسى كه (حجّ تمتّع كند و) متمكّن از قربانى و هَدى در سرزمین مِنَى نباشد باید سه روز در ایام حجّ روزه بگیرد، و هفت روز هنگامى كه مراجعت مى‌كنید! و این مجموعاً ده روز كامل مى‌شود.»

 زیرا مى‌دانیم كه اثر ترتّب بر بعضى از این روزها متوقّف بر اثر مترتّب بر مجموع من حیث المجموع نیست، و هر روز به تنهائى مورد ترتّب اثر و صحّت روزه است.

 و از اینجا به دست مى‌آید كه در آیه: ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي‌﴾، دین عبارت است از مجموعه معارف و احكامى كه تشریع شده، و به عدد آنها در امروز یك واحد اضافه شده است؛ و نعمت هر چه باشد یك أمر معنوى واحدى است كه ناقص و غیر ذى اثر بوده و در امروز تمام مى‌شود، و اثر متوقّع و