امام شناسی ج8

خود را از علم خود بهره‌مند ساخت و بر موالیان و خاصّان خود أسرار علوم و مخفیات دانش را إفاضه كرد، و پس از آن به عراق آمد و مدّتى در آنجا إقامه نمود، به هیچ وجه متعرّض إمارت و حكومت نشد و با هیچكس در خلافت منازعه نكرد. آرى كسى كه در دریاى بیكران معرفت غرق شود طمع در شطّ ندارد، و كسى كه به أعلاء نقطه حقیقت ارتفاع یابد از سقوط و نزول درجات دنیوى ترس و واهمه ندارد، و گفته‌اند كه: كسى كه با خدا انس گیرد از مردم وحشت دارد، و كسى كه به غیر خدا انس گیرد قوّه خیالیه و وسواس خرمن هستى و شرف او را به غارت خواهد برد.»

 احمد أمین مصرى با آنكه نسبت به شیعه بدبین و حتّى اتّهاماتى به آنها مى‌زند، درباره حضرت صادق عیه السّلام پس از بیان همین مطالب از شهرستانى مى‌گوید: إنَّهُ مِنْ أوْسَعِ النّاس عِلْماً و اطّلاعاً، و به جهت صدقش به صادق ملقّب شد، بین سنه ٨٣ تا ١٤٨ زندگى كرد. و با آنكه قصد ریاست را نداشت معذلك منصور دوانیقى از اذیت و آزار او خوددارى نكرد. آن حضرت باغ نیكوئى در مدینه داشت كه تمام دانشمندان با اختلاف آراء و مذاهبشان در آنجا به حضرت روى مى‌آوردند. و روایت كرده‌اند كه از شاگردان او أبو حنیفه و مالك بن أنس، دو فقیه مشهور بوده‌اند. و واصِل بن عطاء معتزلى و جابربن حیان شیمى دان معروف از شاگردان او بوده‌اند. آنگاه احمد امین بعضى از جملات آن حضرت را در باب اراده و قضا و قدر نقل مى‌كند و از سعه علم و وفور دانش آن حضرت تحسین مى‌نماید.¹ بارى درباره قیام سید الشّهداء عملًا و قیام حضرت صادق علماً و ربط این دو قیام به همدیگر باید كتابها نوشته شود تا حقیقت أمر معلوم گردد. و اینك ما در اینجا سرنخى به دست ارباب تحقیق دادیم تا خود دنبال كرده و عظمت آنرا دریابند.

 و الحمد لله و له الشكر این جلد هشتم از إمام شناسى از دوره علوم و معارف إسلام در روز دوازدهم شهر رمضان یكهزار و چهارصد و پنج هجریه قمریه در شهر مقدّس مشهد رضوى ـ على ثاویه آلاف التحیة و السّلام ـ به پایان رسید و الحمد لله وَحْدَهُ و صلّى اللَه على رسوله و آله.