گلشن اسرار ج۱
شرحی بر الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة
جلد اول از مجموعۀ وزین «گلشن اسرار» حاصل درسهای خارج فلسفۀ حضرت استاد آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه بر محوریت کتاب «اسفار» ملاصدرا رضواناللَهعلیه میباشد. ایشان با بیانی شیوا و روان به تحریر و تقریر مباحث پرداخته و آراء وانظار فلاسفه حتی شخص ملاصدرا رضواناللَهعلیهم اجمعین را بر اساس آموزههای بهجای مانده از اولیایالهی به مهمیز نقد و تحلیل میکشاند. و در ضمن به طرح مباحث عرفانی و حکایات و مشاهدات عرفایباللَه و ظرائف تربیتی و سلوکی میپردازند که طرح مباحث حکمی به این شیوه در نوع خود بینظیر بوده و میتواند راهگشا و راهنمای طریق اهل معرفت به سوی کعبۀ مقصود و حریم معبود باشد. جلد اول پیرامون «مقدمات حکمت، و احوال نفس وجود» میباشد که در 29 مجلس تدوین یافته است. برخی از مهمترین مباحث مندرج در این مجلّد: • عدم اختلاف بین فلسفه و عرفان • نقد عرفا بر فلاسفه در نحوۀ ادارک حقیقت • کمال حقیقی انسان در تجرّد از مادیّات و اتّصال به معقولات • افضلیّت علم حکمت • علت احتیاج علوم عقلی به عبادات قلبی و بدنی • معرفت به توحید و مقام ولایت بهعنوان غایت مباحث فلسفی و عرفانی • لزوم بررسی صحّتِ شهودهای ناقص با براهین عقلی • تبیین جایگاه مقام هوهویت در قبال سایر مراتب • تبیین اجمالی مراتب فنایفیاللَه • اولین تعیّن ذات حق و کیفیت ربط حادث به قدیم • تبیین اجمالی رابطۀ مجرد و مادی • تبین رابطۀ اسفار شهودی و اسفار عقلی • ابحاث دقیق فلسفی در «تعریف وجود»، «وجود لابشرط مقسمی»، «کیفیت حمل وجود بر ماهیات»، «اشتراک معنوی وجود» و «تشکیک وجود»
مرتب سازی:
گلشن اسرار ج۱
62علاّمه گفت: «از آن کلاهی که بر سر داری نمدی هم قسمت ما کن!»
گفت: «بسیار خوب! ولی راه شما تفاوت میکند؛ شما این کار را انجام بده و این کار را انجام بده!» که دیگر جریانش مفصل است.1
ریاست حقیقیه این است، ولی ریاست خیالیه فقط تاجی است که وضع و مکان آن عوض میشود؛ آنموقع تاج آنجا بود، حالا روی سر آن بیچاره رفته است و با اینکه وزنش شش کیلو است و نمیداند چهکارش کند، اما دلش خوش است به اینکه چیزی به این شکل روی سرش هست و کیف میکند!2
- رجوع شود به طرائق الحقائق، ج ٣، ص ١٩٩؛ مطلع انوار، ج ١، ص ٢٣٤؛ ج ٣، ص ١٨٨.
- تلمیذ: آیا نورعلیشاه، استاد علاّمه بحرالعلوم بوده است؟
استاد: بله.
تلمیذ: یعنی علاّمه بحرالعلوم قبل از مرحوم نورعلیشاه، سیر و سلوکی نداشتند؟
استاد: نهخیر، نداشته است. البته حالاتی داشته و قبل از این جریان با حضرت ارتباط داشته است؛ ولی استادی که جرقه را به او بزند نورعلیشاه بوده است. لذا از همان اول اصلاً حالاتش با بقیه فرق داشت و بهواسطۀ عنایات حضرت بهطور کلی حالات او متغیر شده بود. در حالات ایشان آمده است که میگوید: «بعد از اینکه به حضرت رسیدم دیدم که نفس من در عالم دیگری وارد شد!» گرچه جزئیات ملاقات را بیان نمیکند.١
اصلاً بحرالعلوم علومش افاضهای بوده است. همۀ تورات و انجیل را حفظ بوده است. بحرالعلوم در خاننُص (در بین راه کربلا و نجف) اهل تورات و علمای یهود را با خود تورات محکوم میکند و میخواند که نسخۀ اصلی چطور بوده و نسخۀ بدلی و محرَّف چطور بوده است. بعد علمای نصاریٰ میآیند و بحرالعلوم انجیل حقیقی را بیان میکند و تفاوت بین انجیل محرف و انجیل حقیقی را بیان میکند، و همۀ مواردی را که در انجیل حقیقی برای ظهور پیغمبر اکرم صلّی اللَه علیه و آله و سلّم استشهاد شده است بیان میکند. خلاصه آنکه حدوداً سیصد نفر از یهود، همانموقع و فیالمجلس بهدست ایشان مسلمان میشوند.٢ یعنی واقعاً بحرالعلوم بوده است و همۀ اینها به همان افاضۀ حضرت بوده است؛ چنانکه فرمودهاند:
فیض روحالقدس ار باز مدد فرماید ** دیگران هم بکنند آنچه مسیحا میکرد٣
١) جهت اطلاع از ملاقاتهای سید بحرالعلوم ـ رحمة اللَه علیه ـ با امام زمان عجّل اللَه تعالی فرجه رجوع شود به النجم الثاقب، ج ٢، ص ٢٨٢ ـ ٣٠٧.
٢) جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به الذریعة، آقا بزرگ طهرانی، ج ٢٢، ص ٣٠٣؛ الفوائد الرجالیة، ج ١، ص ٥٠ ـ ٦٥، مقدمۀ محمدجواد بلاغی.
٣) دیوان حافظ (قزوینی)، غزل ١٤٢.