
فقاهت در تشیع
نگرشی در مبانی اجتهاد و شرایط افتاء
کتاب بیبدیلِ «فقاهت در تشیع» خاتمهای است که حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه، بر کتاب «اجتهاد و تقلید» والِد مکرّمشان نگاشتهاند که بنابر اهمیّت موضوع به صورت مستقل با مقدمهای مبسوط به رشتۀ تحریر درآمده است. این اثر، نگرشی اصولی و مبنایی در «مبانی اجتهاد و شرایط افتاء» و بیان «حقیقت زعامت و مرجعیت» و «شاخصههای اجتهاد و استنباط» نزد اهل معرفت میباشد، که با نگاهی عمیق و موشکافانه پرده از حقیقتِ این مسئولیت خطیر از جوانب مختلف، برداشته و ساحت علم و فضیلت را به ادراک زوایای مخفیّ این موضوع فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • نقد روش متدوال حوزه علمیه در طرح مباحث فقهی • تأثیر فتوای مجتهد در سعادت روحی افراد • اختلاف دیدگاه فقهای اهل ظاهر با فقهای اهل معرفت و شهود • نگرش حکیمانه علامه طباطبائی در باب انتخاب مرجع تقلید • عدم کفایت بیان احکام ظاهری بهتنهایی در حلّ مشکلات امروزی • اجتهاد واقعی یعنی وصول به حُکماللَه واقعی • لزوم وجود طهارت سرّ در فقیه، و دشواری تشخیص آن • نمونههایی از رجوع اعاظم فقها به اولیای الهی • تفاوت مرجعیّت در زمان اهلبیت علیهمالسلام و زمان حاضر • خصوصیات عالمباللَه و عارف بأمراللَه • لزوم توجه مجتهد به حضور امام زمان در هنگام فتوا دادن • لزوم اشرافِ مجتهد به مبانی فلسفی و عرفان نظری • فلسفۀ تشریع احکام، حرکت به سوی عالم قُدس • برخی نواقص موجود در رسالههای عملی کنونی • وجوب اطلاع مجتهد از «مسائل زمان خود»، «عملکرد دُوَل خارجی»، «نظرات دیگر فقها» و «موضوعات تخصصی» • شاخصههای بیستویکگانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشتگانۀ مرجعیّت و زعامت
فقاهت در تشیع
85به خطا رفته است، باید به مجتهد دیگری مراجعه نماید؛ و اینطور نیست که هرچه گفت بپذیرد و امر او را به خدا بسپارد. حرکت و سیر در تاریکی و شبهات و عمل به تکالیف در حال شکّ و احتمال، ثمرهای برای انسان ندارد و نتیجهای را عائد او نخواهد کرد، و ثوابی بر این اطاعت و انقیاد مترتّب نخواهد شد. اینجا است که فرق بین کلام امام علیه السّلام و کلام یک مجتهد، ظاهر میشود.
داستان علیّ بن یقطین و دستور عجیب امام کاظم علیه السّلام
علیّ بن یقطین، وزیر هارون خلیفۀ عبّاسی، به دستور موسی بن جعفر علیهما السّلام وضو را طبق طریق عامّه و اهل تسنّن میگیرد،1 و همان ثوابی را که تا به حال برای گرفتن وضو طبق طریق شیعه و اهل بیت به او میدادند، اکنون نیز که بر طبق طریق عامّه میگیرد، بدون ذرّهای کم و یا زیاد به او خواهند بخشید. و تا زمانی که دستور مجدّد از طرف موسی بن جعفر علیهما السّلام نیامده است، واجب است طبق مذهب اهل تسنّن وضو بگیرد؛ و اگر طبق مذهب تشیّع وضو گرفت، وضوی او باطل و نماز او باطل خواهد بود. حتّی اگر روزی وضو را در درون اطاق که هیچ منفذی به بیرون ندارد بگیرد یا اینکه در بیابان هنگام وقت نماز بخواهد وضو بگیرد، باید طبق دستور موسی بن جعفر بنا بر مذهب اهل تسنّن بگیرد؛ زیرا ناسخ امر اوّلی هنوز از طرف امام علیه السّلام نیامده است.
معنای جاودانگی کلام امام علیه السّلام
مفهوم کلام رسول خدا نسبت به امیرالمؤمنین علیهما السّلام: «عَلیٌّ مَع الحَقِّ و الحَقُّ مع عَلیٍّ؛ اَللهُمَّ أدِرِ الحَقَّ مَعهُ حَیثُ دارَ!»2 همین مطلب است. نفس کلام امام، حق است و تشریع است و عین کلامُ الله است، ولی کلامُ اللهای که نحوۀ صدورش از بشر است. امّا کلام سایر افراد اینچنین نیست، بلکه کلامی بشری است و
- الإرشاد، ج ٢، ص ٢٢٧.
- سفینة البحار، ج ٢، ص ٢٨٩. امام شناسی، ج ٧، ص ١٦:
«علی با حق است و حق با علی است؛ بار پروردگارا حق را به حرکت و گردش درآور هرجا که علی میگردد و حرکت میکند!»
