
فقاهت در تشیع
نگرشی در مبانی اجتهاد و شرایط افتاء
کتاب بیبدیلِ «فقاهت در تشیع» خاتمهای است که حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه، بر کتاب «اجتهاد و تقلید» والِد مکرّمشان نگاشتهاند که بنابر اهمیّت موضوع به صورت مستقل با مقدمهای مبسوط به رشتۀ تحریر درآمده است. این اثر، نگرشی اصولی و مبنایی در «مبانی اجتهاد و شرایط افتاء» و بیان «حقیقت زعامت و مرجعیت» و «شاخصههای اجتهاد و استنباط» نزد اهل معرفت میباشد، که با نگاهی عمیق و موشکافانه پرده از حقیقتِ این مسئولیت خطیر از جوانب مختلف، برداشته و ساحت علم و فضیلت را به ادراک زوایای مخفیّ این موضوع فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • نقد روش متدوال حوزه علمیه در طرح مباحث فقهی • تأثیر فتوای مجتهد در سعادت روحی افراد • اختلاف دیدگاه فقهای اهل ظاهر با فقهای اهل معرفت و شهود • نگرش حکیمانه علامه طباطبائی در باب انتخاب مرجع تقلید • عدم کفایت بیان احکام ظاهری بهتنهایی در حلّ مشکلات امروزی • اجتهاد واقعی یعنی وصول به حُکماللَه واقعی • لزوم وجود طهارت سرّ در فقیه، و دشواری تشخیص آن • نمونههایی از رجوع اعاظم فقها به اولیای الهی • تفاوت مرجعیّت در زمان اهلبیت علیهمالسلام و زمان حاضر • خصوصیات عالمباللَه و عارف بأمراللَه • لزوم توجه مجتهد به حضور امام زمان در هنگام فتوا دادن • لزوم اشرافِ مجتهد به مبانی فلسفی و عرفان نظری • فلسفۀ تشریع احکام، حرکت به سوی عالم قُدس • برخی نواقص موجود در رسالههای عملی کنونی • وجوب اطلاع مجتهد از «مسائل زمان خود»، «عملکرد دُوَل خارجی»، «نظرات دیگر فقها» و «موضوعات تخصصی» • شاخصههای بیستویکگانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشتگانۀ مرجعیّت و زعامت
فقاهت در تشیع
49القصّه، داستان زعامت عامّه چنانچه از کلمات حضرات معصومین علیهم السّلام استفاده میشود، داستانی است ورای سنن متداوله در دنیای کنونی؛ که اتصالی به عالم أعلیٰ، و شهودی است به حقایق عوالم ربوبی. و به همین جهت است که امام باقر علیه السّلام برادر خویش حضرت زید بن علی را با آن همه جلال و عظمت، از اقدام به این قضیّه شدیداً و قویّاً نهی و تحذیر مینمودند؛ و بالأخره شد آنچه نمیبایستی انجام بشود.1و2
لذا مشاهده میکنیم بسیاری از بزرگان که دارای باطنی روشن و صفای قلبی بودند، نسبت به وصول به این مرتبه اظهار عجز مینمودند و راهیافتگان به حریم الهی را به عظمت و جلالت میستودند.
اعتراف بعضی از فقها به عدم وصول به مرتبۀ طهارت سرّ
مرحوم حاج آقا حسین قمی ـ رحمة الله علیه ـ در برابر مرحوم قاضی بسیار اظهار ادب و احترام مینمود؛ و علاوه بر اینکه روش و منهج ایشان را نفی نمیکرد، بلکه تأیید مینمود و میفرمود: «ما نسبت به علوم ایشان کور باطن هستیم!»3
مرحوم مطهّری برای مرحوم والد نقل میکرد که از مرحوم آقای خمینی شنیده بود: «قاضی کوهی بود از عظمت و مقام.»4
نمونههایی از رجوع اعاظم فقها به اولیای الهی
مرحوم کمپانی با آن مرتبت عظیم و شأن غریبی که در افقهای معرفت و فقاهت بهدست آورده بود که تا کنون هیچ فقیه و عالمی نمیتواند خود را بینیاز از دریای معارف آن حکیم الهی و فقیه صمدانی بداند، در اواخر عمر چون احساس کرد که طرْفی از اندوخته و ذخیرۀ این معارف و علوم ظاهری و صرف عمر در
- الکافی، ج ١، ص ٣٥٦.
- جهت اطّلاع بیشتر پیرامون شخصیّت جناب زید بن علی، و نقد و بررسی قیام ایشان، رجوع شود به امام شناسی، ج ١٥، ص ٢٠٨؛ اسرار ملکوت، ج ٣، ص ٨٩ ـ ١١٥.
- مطلع انوار، ج ٢، ص ٧٤؛ مهر تابناک، ص ١٢٧.
- مطلع انوار، ج ٢، ص ٧٢؛ مهر تابناک، ص ١٢٣.
