فقاهت در تشیع
نگرشی در مبانی اجتهاد و شرایط افتاء
کتاب بی‌بدیلِ «فقاهت در تشیع» خاتمه‌ای است که حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه، بر کتاب «اجتهاد و تقلید» والِد مکرّمشان نگاشته‌اند که بنابر اهمیّت موضوع به صورت مستقل با مقدمه‌ای مبسوط به رشتۀ تحریر درآمده است. این اثر، نگرشی اصولی و مبنایی در «مبانی اجتهاد و شرایط افتاء» و بیان «حقیقت زعامت و مرجعیت» و «شاخصه‌های اجتهاد و استنباط» نزد اهل معرفت می‌باشد، که با نگاهی عمیق و موشکافانه پرده از حقیقتِ این مسئولیت خطیر از جوانب مختلف، برداشته و ساحت علم و فضیلت را به ادراک زوایای مخفیّ این موضوع فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • نقد روش متدوال حوزه علمیه در طرح مباحث فقهی • تأثیر فتوای مجتهد در سعادت روحی افراد • اختلاف دیدگاه فقهای اهل ظاهر با فقهای اهل معرفت و شهود • نگرش حکیمانه علامه طباطبائی در باب انتخاب مرجع تقلید • عدم کفایت بیان احکام ظاهری به‌تنهایی در حلّ مشکلات امروزی • اجتهاد واقعی یعنی وصول به حُکم‌اللَه واقعی • لزوم وجود طهارت سرّ در فقیه، و دشواری تشخیص آن • نمونه‌هایی از رجوع اعاظم فقها به اولیای الهی • تفاوت مرجعیّت در زمان اهل‌بیت علیهم‌السلام و زمان حاضر • خصوصیات عالم‌باللَه و عارف بأمر‌اللَه • لزوم توجه مجتهد به حضور امام زمان در هنگام فتوا دادن • لزوم اشرافِ مجتهد به مبانی فلسفی و عرفان نظری • فلسفۀ تشریع احکام، حرکت به سوی عالم قُدس • برخی نواقص موجود در رساله‌های عملی کنونی • وجوب اطلاع مجتهد از «مسائل زمان خود»، «عملکرد دُوَل خارجی»، «نظرات دیگر فقها» و «موضوعات تخصصی» • شاخصه‌های بیست‌ویک‌گانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصه‌های هشتگانۀ مرجعیّت و زعامت
فقاهت در تشیع
134و موجب هرج و مرج شود، نباید دست از مسئولیّت الهی و تکلیف شرعی بکشد و مردم را به حال خود رها سازد.
و ما به چشم خود در این ازمنه دیدیم که چگونه احکام و فتاوای افراد، تأثیرهای ناصواب در میان مردم به جای گذاشته است، که از جملۀ آنان می‌توان به بستن لوله‌های تولید نسل افراد اشاره نمود که اثرات تخریبی و سوء آن، پس از گذشت مدّت‌ها بر همه مشهود گشت و به آن اعتراف شد.
و ای بسا که فتوایی صادر شود و کسی در مقابل او رأی و فتوایی مطرح نکند و پس از گذشت مدّت زمانی، آن فتوا به عنوان یک حکم و تکلیف واقعی و الهی و طِبقًا لِما أنزلَ الله در میان جوامع علمی و فنّی مطرح شود و گفته شود که: برای این رأی و نظر مخالفی وجود نداشته است، و اگر این حکم بر خلاف حکم الهی بود حتماً افرادی در مقام مقابله و مخالفت برمی‌آمدند.
سکوت مجتهد در چنین مواردی عواقب موبقه‌ای در پی خواهد داشت.1
- در دوران اخیر از جمله مواردی را که می‌توان نام برد: حلّیت و اباحۀ لعب با شطرنج است که توسط بعضی حکم و فتوا بدان داده شد؛ و بدین‌‌وسیله در بیشتر منازلی که تا آن زمان این آلتِ قمار یافت نمی‌شد، راه یافت و اهل خانه به‌طور مستمر به بازی با آن مشغول شدند و خانواده‌های متدیّن و ملتزم نیز از این دستاورد، بی‌بهره نماندند.
مرحوم والد، علاّمه طهرانی ـ رضوان الله علیه ـ که اوضاع را چنین دیدند توسط مرحوم مغفور خلدآشیان حضرت حجة الإسلام آقای حاج شیخ حسن نوری همدانی ـ رحمة الله علیه ـ برای مرجع آن زمان، حضرت آیة الله حاج سیّد محمّدرضا گلپایگانی ـ تغمّده الله برحمته ـ پیغام فرستادند:
«اگر امروز شما که مرجع تقلید وقت می‌باشید، در برابر این فتوا نایستید و رأی خود را به همۀ مردم ابلاغ نکنید، فردا می‌گویند: اباحه و جواز لعب با شطرنج اگر مخالفی داشت در همان زمان اعلان و اعلام می‌شد، و چون چنین نشده است پس معلوم می‌شود این حکم موافق با حکم الله و ما أنزل الله است، و مسئولیّت عواقب این فتوا بر عهدۀ جناب‌عالی خواهد بود!»
مرحوم آیة الله گلپایگانی در پاسخ فرمودند:
«ما رأی و فتوای خود را که مبنی بر حرمت است، در رسالۀ عملیّۀ خود ذکر کرده‌ایم و به نظر می‌رسد همین مقدار برای ابراز مخالفت کفایت کند.»
مرحوم والد ـ رضوان الله علیه ـ در جواب فرمودند:
«صِرف درج فتوا در رسالۀ عملیّه کافی نیست، و از آنجا که این فتوا به طور علن در میان جامعه مطرح شده است، شما نیز باید آن را به صورت مجزّا، علناً منتشر کنید تا تمامی کسانی که الآن اقدام به خرید و فروش و لعب با آن نموده‌اند، از نظر شما مطّلع گردند؛ و اعلان این مسئله علناً، با نوشتن در رسالۀ عملیّه تفاوت دارد.»
رحمة الله علیهما رحمةً واسعةً.*
* جهت اطّلاع بیشتر پیرامون این مطلب، رجوع شود به اسرار ملکوت، ج ١، ص ١٧١.
- در دوران اخیر از جمله مواردی را که می‌توان نام برد: حلّیت و اباحۀ لعب با شطرنج است که توسط بعضی حکم و فتوا بدان داده شد؛ و بدین‌‌وسیله در بیشتر منازلی که تا آن زمان این آلتِ قمار یافت نمی‌شد، راه یافت و اهل خانه به‌طور مستمر به بازی با آن مشغول شدند و خانواده‌های متدیّن و ملتزم نیز از این دستاورد، بی‌بهره نماندند.