ارتداد در اسلام

فعلیت عقل، شرط اولیۀ تکلیف

«فعلیت عقل» شرط اول برای تکلیف است و این مسئلۀ بسیار مهمی است که إن‌شاءاللَه در مبحث «بلوغ دختران» عرضه خواهد شد. مقام تکلیف موقعیتی است که انسان به‌عنوان مخاطب آن را در قبال اوامر و نواهیِ مولا و در مقام عبودیت و امتثال آن اوامر و نواهی، در خود احساس و احراز می‌کند؛ و بناءً‌علیٰ‌هذا تکلیف دایرمدار این احراز است.

صحبت در این است که مجنون و صبی از این دایره خارج می‌شوند؛ زیرا نمی‌توانند چنین موقعیتی را که مطلوب مولاست و ثواب و عقاب بر آن مترتب است، احراز کنند. زیرا عقل صبی هنوز به آن مرحله از فعلیت نرسیده است که مصالح و مفاسد را تشخیص دهد؛ و وقتی انسان مصالح و مفاسد را تشخیص نداد، آن موقعیت تکلیف و اطاعت از اوامر و نواهیِ مولا در وجود او محقق نخواهد شد.¹

تلمیذ: مکلف مصالح و مفاسد را تشخیص نمی‌دهد، بلکه امر مولا دلالت بر مصالح و مفاسد می‌کند. مگر اینکه بگوییم: چون عقل ندارد، اختیار نیز از او سلب شده است.

استاد: امر مولا به مصالح و مفاسدِ مترتبۀ بر شعور و ادراکِ مکلف دلالت می‌کند. اینکه خطاب مولا به نائم تعلق نمی‌گیرد، به‌جهت آن است که او موقعیت خود را در قبال مولا احراز نکرده است. مولا در وهلۀ اول باید فرد مستعد برای مقام تخاطب در القای امر و نهی خود را پیدا کند، و بعد به او امر و نهی را القا کند. مولا به دیوار و فرش نمی‌تواند اوامر و نواهی را القا کند. حال آیا صبی یا رضیع که نمی‌تواند حرکتی کند، آن فرد مستعد و مکلف است؟!

سابقاً در مسئلۀ حجاب، نکاح و تعلق اوامر و نواهی بر عاجز، این بحث مطرح شد که: احکام مترتب بر موضوعات هستند، و شرایط است که موجب تحقق موضوعات