ارتداد در اسلام

طبق روایت، شخص نه تنها تکذیب ندارد، بلکه تثبیت دارد، و درعین‌حال حضرت می‌فرماید: «من جحَد الفرائضَ کان کافِرًا.» پس عمل به فرائض است که شخص را داخل در اسلام می‌کند و اگر فرد به «لاإله‌إلااللَه» و «رسالت پیغمبر» شهادت دهد، مادامی که عامل به فرائض نباشد، این شهادت او را به اسلام داخل نمی‌کند. لذا روایت می‌فرماید: «فأین فرائِضُ اللَه؛ پس فرائض خدا چه می‌شود؟!» براین‌اساس، از این روایت استفاده می‌شود که در تحقق ارتداد، تنها انکار توحید یا تکذیب رسالت شرط نیست.

نقدی بر کلام مرحوم حلی

فرمایش مرحوم حلی فی‌حدّنفسِه یک مسئلۀ عقلی و صحیح است، و از نقطه‌نظر عرف نیز می‌توان برای کلام ایشان محملی درست کرد؛ و لذا کلام ایشان محل دقت و تأمل است.

اما اشکال وارد بر این کلام آنکه: گرچه صحیح است که «اتصاف»، معلولِ «تقبّل مبانی» است، ولی در مسئلۀ مانحن‌فیه، اثبات ارتداد موجب عواقب و آثاری است که با توجه به مبانی عقلی و شرعی، التزام به آن آثار و عواقب، با جهل و عدم عناد شخص، مخالفت و ناسازگاری دارد. به‌عبارت‌دیگر نمی‌توان قبول کرد که کسی که یک امر ضروری را عن‌غیرِعلمٍ انکار می‌کند و انکار او مستوجب تکذیب رسالت نمی‌شود، درعین‌حال حکم ارتداد برای او ثابت باشد.

آیا واقعاً کسی که داخل در اسلام است اما عمل به فرائض نمی‌کند مرتد و کافر است؟! آیا مسلمانی که صلاة و صوم را عن‌غیرِعلمٍ انکار می‌کند، مرتد است؟! آیا چنین مرتد فطری‌ای فوراً باید اعدام شود و لایُقبَل توبتُه؟! این احکام چطور با قواعد عقلی و شرعی توافق دارد؟!

اولاً مگر قاعده¹ این نیست که اگر کسی عن‌جهلٍ یا عن‌خطأٍ یا عن‌غیرعنادٍ کاری انجام دهد یا حرفی بزند، مستوجب عقاب نیست؟ حال چطور چنین شخصی را اعدام