ارتداد در اسلام

در این روایت اشاره به همان مضمونِ «انکار ما عَلِم أنّه مِن الدین» شده است که خود موجب کفر خواهد شد.

صرف «انکار ضروری» ملاک ارتداد در نگاه مرحوم حلی 

مرحوم حاج آقا حسین حلی ـ أعلی‌اللَه‌مقامه ـ بعد از نقل این روایات و همان مطالب صاحب جواهر، ذخیره، کشف‌اللثام و مجمع‌البرهان می‌فرمایند:

و الحاصلُ أنّ ما یستفاد من هذه الأخبارِ هو أنّ مجردَ إنکارِ الضروری موجبٌ لخروجِه عن الإیمانِ و دخولِه فی الکفرِ؛ و لا مدخلیةَ فی العلمِ فی هذا المقامِ.

کما أنّه غیرُ راجعٍ إلیٰ تکذیبِ الرسولِ صلّی ‌اللَه ‌علیه ‌و آله  و إنکارِ نبوتِه، بل هو سببٌ مستقلٌ.¹

می‌فرمایند: آنچه من‌حیث‌المجموع از اخبار استفاده می‌شود آن است که: نفس «انکار ضروری دین» موجب ارتداد است، و این حکم دخلی به علم و عدم آن ندارد. 

تقریر نظریۀ مرحوم حلی

ایشان می‌فرماید: ما به صحت‌وسقم اعتقاد خاصّ شخص کاری نداریم، بلکه به مفهوم و محتوا و صدق عنوانی که بر اعتقاد او مترتب است کار داریم. کسی که به مبانی و اصول موضوعه و مفروضۀ یک دین اعتقاد نداشته و عامل نباشد، از نظر عرف متّصف به آن عنوان نبوده، خارج از حدّ اتصاف است و دیگر در اینجا عالم یا جاهل بودن تفاوتی ندارد.

شخصی که به مؤسسه، اداره و وزارت‌خانه‌ای می‌رود، همین‌قدر که به آنجا می‌رود و می‌پذیرد و قبول می‌کند که به مبانی آنجا پایبند و عامل باشد، عرف او را معنون به آن عنوان می‌کند. دیگر اینکه فرد اعتقاد باطنی به مبانی آن مؤسسه دارد یا ندارد، فرقی نخواهد داشت؛ زیرا اتصاف یک ذات به یک وصف، امری طبیعی و غیراختیاری شخص است.