ارتداد در اسلام

براین‌اساس، ازآنجاکه این عبارت بدون قیدِ «استلزام انکار نبوت» است، اطلاق آن دسته از فقهاء که می‌فرمایند: «جحد الضروری کفرٌ فی نفسه» با فقهای دیگری که می‌گویند: «لأنّه یَکشِفُ عن إنکارِه النبوّةَ»، نزدیک و متقارب می‌شود و تمام مدار مسئلۀ ارتداد براساس علم خود شخصِ منکِر قرار می‌گیرد.

نتیجه آنکه دلالت التزامیه بین انکار ضروری و بین انکار نبوت، منوط به کیفیت علم و اعتقاد قلبی متکلم و نیز کیفیت عناد اوست. حال اگر بتوان استلزام انکار نبوت را از انکار شخص احراز نمود، او کافر است؛ و اگر احراز نشود، حکم به ارتداد ثبوتاً حاصل نخواهد شد.

حکم ارتداد، لازمۀ احراز جحد و انکار عمدی در مطلق احکام اسلامی

بنابراین، اگر شخصی عامداً حُکمٌ‌مِن‌الأحکام را که بداند از احکام اسلام است انکار نماید، این علم و عناد مستلزم انکار نبوت خواهد بود،

 و لو لم یکن ضروریًا و مُجمعًا علیه. و اگر همین شخص جاحد و منکر «ما یُعلم أنّه مِن الضّروری» را انکار کند ولی عالم و عامد نباشد، این استلزام را در پی نخواهد داشت.

پاسخ به اشکالی پیرامون عدم احراز ارتداد مطلق لشکریان یزید

تلمیذ: در  این صورت حکم بسیاری از افراد در قضایای مهم تاریخی ـ نظیر جنگ صفین، نهروان و حتی عاشورا ـ از دایرۀ ارتداد خارج می‌شود. زیرا عمومِ لشکریانی که در این دو جنگ در مقابل امیرالمؤمنین علیه‌السّلام ایستادند، و حتی تمام آن سی‌هزار نفری که در مقابل امام حسین علیه‌السّلام قرار گرفتند، معلوم نیست که واقعاً ازروی علم و عناد بوده باشد تا به ارتداد آنها حکم شود.

استاد: چنین احتمالی راجع‌به کسانی که در مقابل امام حسین ایستادند، صحیح نیست. زیرا تمام آنها اهل کوفه و بر مسائل و قضایا مطلع بوده، همگی آنها فساد دستگاه خلافت اُموی را دیده بودند، نه افرادی که یک‌مرتبه از پشت کوه‌های قفقاز آمده باشند!

حضرت سجّاد علیه‌السّلام می‌فرمایند:

«کأنّهم‌ أهلُ‌ بیتٍ‌ من الدّیلَم و الخَزَر؛ کأنّ ما اُسرای ترک و دیلم هستیم!»¹