ارتداد در اسلام

عامیِ ساده و جاهل که خدا، پیغمبر، دین و قرآن را براساس معتقدات خودش به‌گونه‌ای چیده است، مطرح کنید که دیگر او اصلاً نه خدا، نه پیغمبر و نه هیچ چیز دیگری را نفهمد و بین امیرالمؤمنین و عمر هیچ تفاوتی نگذارد، این اغتشاش ازبین‌بردنِ دین مردم است که چه‌بسا موجب اعدام هم باشد؛ و این مسئله‌ای بسیار مهم است.

اصل لزوم سنجش روایات به میزان درایات

درهرصورت باید با مردم به میزان عقل و درایتشان سخن گفت؛ قال رسول اللَه صلّی اللَه علیه و آله و سلّم:

نحن معاشرَ الأنبیاء أُمِرنا أن نُکلّمَ النّاسَ علیٰ قدرِ عقولِهم.¹

«ما جماعت پیامبران، چنین مأموریم که با مردم به‌اندازۀ عقل‌هایشان سخن بگوییم.»

حلاج و امثال او از این قاعده تخطی کردند، لذا این مشکلات هم برای آنها به وجود آمد. قاضی می‌گوید: «حکم او که کفر گفته، بنابر شرع اعدام است و ما را با باطنش کاری نیست.»

اما اگر فرضاً همین حلاج را به‌دستِ ما می‌دادند، به او می‌گفتیم: «ما قبول داریم که اصل کلام و اعتقاد شما صحیح است، اما این کلام مفسد است و باید یا زبانت را ببندی یا در یک چهاردیواری حبست می‌کنیم تا عمرت به سر آید» اما اعدامش نمی‌کردیم.

البته اگر او در یک حالی باشد که نتواند خود را کنترل و زبانش را ضبط کند، و دیگر چاره‌ای نباشد، بُعدی ندارد که خدا نیز حکم به قتل او داده باشد؛ زیرا نباید در این عالَم بین حکم ظاهر و باطن خلط شود؛ و در این صورت چه اشکالی متصور است که خداوند هم این حال را به او داده باشد، و هم گفته باشد که او را بکشید؟²