ارتداد در اسلام

البته لوازم چنین اظهاراتی فقط در مبحث ارتداد نیست؛ گاهی بر نفس عملِ افشاء، مسائلی مترتب است. مِن‌باب‌مثال نفس فاش‌کردنِ اسرار یک مملکت موجب می‌شود که آن اسرار در دست دشمن قرار گیرد، و حتی چه‌بسا ممکن است از نظر قانونی حکم اعدام داشته باشد. زیرا مصالح کلی مملکت به خطر افتاده، مفاسد مهمی بر طرحِ این مطالب بار می‌شود؛ درحالی‌که آن اسرار همه صحیح، صدق و حقی غیرقابل انکار بوده که صد البته این صدق دلیلی بر صحت افشای آن نخواهد بود و عقلاء طرح چنین قضایایی را مدح نمی‌کنند.

تلمیذ: اعدام حلاج از باب «افشای سر» نبود، از باب «کفر» بود.

استاد: کفر ناشی از اعتقاد یا کلام خلاف توحید است. حال وقتی اعتقاد شخص توحیدی است، لاجرم کلامش نیز منطبق بر آن اعتقاد خواهد بود و این عین توحید است و دیگر دلیلی برای اعدام وجود ندارد.

بنابراین، اعدام نه برای کفر، بلکه به‌جهت ایجاب فساد، اختلاف و تشویش اذهان است، و این اشکال ندارد. چطور اینکه در بسیاری از قوانین نیز ممکن است نسبت به هر کاری که موجب تشویش اذهان شود، این کار را انجام دهند.

ملاک در منع تشویش اذهان عمومی

تلمیذ: اگر ملاک صرفاً تشویش اذهان باشد، بعضی از مسائلی که خود ما نیز برای مردم بیان می‌کنیم، بالأخره موجب اغتشاش فکری است.

استاد: منظور اغتشاش فکری است که اصل اعتقادِ شخص را از بین می‌برد، نه اغتشاش فکری که مقدمۀ تصحیح باشد.

مِن‌باب‌مثال تابه‌حال این‌طور می‌دانستند که ماهی ازون‌برون فلس ندارد و اکل آن حرام است، حال شما می‌گویید: «ثابت شده که این ماهی فلس دارد و خوردن آن اشکالی ندارد.» اگر این کلام شما یک اغتشاش فکری به وجود آورد، دین شخص از بین نمی‌رود؛ و این اشکالی ندارد.

اغتشاش فکری به این است که شما فرضاً قضیۀ وحدت وجود را برای یک فرد