ارتداد در اسلام

در خارج اطلاع نداشته باشد.

مثلاً اگر فردی ضروری‌بودن صلاة را نداند و درعین‌حال آن را انکار کند، به او مرتد گفته نمی‌شود.

مثال دیگر آنکه لاشکّ که ذبیحه در یوم‌الأضحی از ضروریات دین است فی الزمنِ السابق إلیٰ زمانِنا یکون هذه المسألةُ عند عامة المسلمین و عامة الفقهاء مجمعًا علیها؛ و مع‌هذا امروزه بعضی از اشخاص در این مسئله شبهه دارند و می‌گویند: «معنا ندارد که ذبیحۀ اُضحیه بلافایده و بدون استفاده از لحم انجام شود.»¹ حال آیا می‌توان این انکار را بر انکار ضروری دین حمل نمود؟!

بنابراین باید انکار ضروری، مستلزم انکار دین باشد، و باید این استلزام احراز شود و اگر احراز نشد، این انکار مثبت کفر نخواهد بود. لذا صاحب مجمع‌البرهان این مطلب را با عنوان «الذی ثبَت عنده یقینًا أنّه من الدینِ» مطرح می‌کند و «ضروری عند المنکر» را ملاک می‌داند و نمی‌فرماید: «ضروری عند عامة المسلمین»؛ و این مسئله بسیار مهم است.

تلمیذ: در این صورت مسئلۀ شخص مانند مسئلۀ تجرّی، و ملاک ارتداد همان عناد است.

استاد: بله، احسنت.

صاحب مجمع‌البرهان در اینجا مطلب را با عبارت بسیار متینی بیان کرده، می‌فرماید:

و لو بالبرهان، و إن لم یکن مجمعًا علیه؛ ولو اینکه آن مسئله ضروری بالبرهان باشد و اگرچه مجمع‌علیه نباشد.

یعنی این یقین و علم او از مسائل نظری و برهانی و اعتقادی باشد، نه از مسائل فقهی که بدون برهان و با روایات و مانند آن، استدلال و بیان می‌شود.