ارتداد در اسلام
تبیین جایگاه ارتداد در اسلام و احکام مترتبه بر آن
کتاب حاضر، دربرگیرندۀ مبانی و مباحث تحلیلی پیرامون مسئلۀ ارتداد در دین مبین اسلام است. این اثر که برگرفته از نوشته‌جات و دروس خارج فقه آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی (قدّس‌سرّه) است، ارتداد را از منظر عقلی، فطری و فقهی تحلیل کرده و تفاوت نگاه مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام را با دیدگاه‌های افراطی و تفریطی در مقولۀ آزادی اندیشه و بیان نشان می‌دهد. مؤلف در این اثر، مسائل مهمی نظیر تفاوت ارتداد ملی و فطری، نقش علم و عقل و عناد در تحقق موضوع ارتداد و... را در کنار مباحث کلامی و تاریخی بررسی کرده است. این کتاب با ساختاری موضوعی در یک مقدمه و ۹ فصل تدوین شده است.
ارتداد در اسلام
166نیز موجب ارتداد می‌دانند.1
و کسی مانند مرحوم صاحب جواهر ـ که کلام ایشان بسیار متین است ـ فرموده است: «اگر احتمال برود که شخص به‌واسطۀ شبهه‌ای اعتقاد به خلاف پیدا کرده، در این صورت نیز کفر بر او ثابت نمی‌شود.»2
ریشه‌یابی اختلاف کلمات فقهاء در تحقق موضوع ارتداد
این اختلاف در السنۀ فقهاء از دو جهت ناشی است:
تعابیر مختلف در روایات ارتداد، جهت اول در اختلاف آراء فقهاء
جهت اول: اختلاف لسان روایات و مضامین دال بر تحقق ارتداد است.
بعضی از روایات صرف انکار واجبی از واجبات یا حلالی از محللات یا حرامی از محرّمات را موجب کفر می‌داند.3 در این گروه از روایات، جحد و انکار ضروری‌ای از ضروریات دین را به‌نحو مطلق سبب ارتداد بیان می‌کرد. مانند روایت برید عجلی که مضمون آن یک دایرۀ بسیار وسیعی را برای مسئلۀ ارتداد ثابت می‌کند.4
در بعضی از روایات، قیدِ «جحد» و الإنکارعن‌علمٍ آمده است.5
در بعضی از روایات، مسئله به مقامِ علم و مراتب ایمان خود شخص منکر تعلق گرفته است.6
و در بعضی از روایات، در صورتی شخص را مرتد می‌داند که انکار او به انکار و تکذیب رسالت برگشت کند.7
- جواهر الکلام، ج ٦، ص ٤٧.
- رجوع شود به ص ١٩٧.
- وسائل الشیعه، ج ٢٨، ص ٣٥٥.
- همان؛ همین کتاب، ص ٢١٢.
- وسائل الشیعه، ج ٢٨، ص ٣٥٥؛ همین کتاب، ص ١٨١.
- رجوع شود به ص ١٤٢.
- دو مورد از این قسم روایات:
الف. علل‌الشّرائع، ج ١، ص ٢٢٧:
«[قال أبوعبداللَه علیه السّلام:] ... من زعَم أنّ الحسینَ علیه السّلام لم یُقتَل فقد کَذّبَ رسولَ اللَهِ صلّی اللَه علیه و آله و سلّم و علیًّا، و کَذّبَ مِن بعده الأئمّةَ علیهم السّلام فی إخبارِهم بِقتلِه، و من کذّبهم فهو کافرٌ باللَهِ العظیمِ و دمُه مباحٌ لِکلِّ مَن سَمِع ذلک منه ... .»
ب. صفات‌الشّیعة، ص ٥٠:
«علیّ بن فضّالٍ عن أبیهِ عن أبی‌الحسنِ علیِّ بن موسی الرِّضا علیهما السّلام أنّه قالَ: مَن کذّبَ بالمعراجِ فقد کذّبَ رسولَ اللَهِ صلّی اللَه علیه و آله.» (محقق)