ارتداد در اسلام

همۀ موارد را استقصاء کرده‌ایم «و کلُّنا ندّعی وصلاً بلیلیٰ». هرکسی برطبق نظر و فحصی که دارد، طبعاً به همان مقدار مکلف است.

تلمیذ: سروش شبهه می‌کند و می‌گوید: «ما نیز مانند علماء از منابع دینی برداشت می‌کنیم.»¹

استاد: اینها هم برداشتِ صحیح کنند، ما قبول داریم. شما درس‌خوانده باش، اصول و فقه و روایات را بلد باش، مبانی امامت و نبوت و توحیدت منقَّح باشد، طبق ادله بیا برداشت کن؛ ما قبول می‌کنیم، و این اشکال ندارد.

باری، مهم‌ترین منابع بنده در کل این مباحث، مطالبی است که از مرحوم والد شنیده و استفاده کرده‌ام که با استفادۀ از سایر منابع، خط فکری ما را تصحیح می‌کند.

إن‌شاءاللَه ما ابتدا جمیع اقوال فقهاء و تعابیر مختلفۀ ایشان در تعریف ارتداد را بیان کرده، و بعد از تتبع فتاوای فقهاء به بحث خود می‌پردازیم که ببینیم ارتداد به چه کیفیت حاصل می‌شود.

بررسی آراء فقهاء در بیان تحقق عنوان ارتداد

فقهاء در باب بیان ثبوت و اثبات ارتداد دارای عبارات و تعابیر مختلفه‌ای هستند:

بعضی «انکار ضروری» را به‌نحوِ اطلاق، موجب کفر و ارتداد می‌دانند؛ سواءٌ اینکه منکِر، عالم یا جاهل باشد. اینها معتقدند: انکار هر ضروری از ضروریات دین، موجب ارتداد است؛ سواءٌ کان عالمًا و عامدًا أم إنکاره عن غیر علمٍ و عمدٍ. می‌گویند: صرفِ «انکار ضروری» شرط است ولو اینکه منکِر «عالم» نباشد.²

بعضی «انکار ضروری» را در صورتی موجب ارتداد و کفر می‌دانند که منکِر، «عالم» به ضروری‌بودنِ آن مسئله باشد. می‌گویند: «علم» شرط در ثبوت ارتداد و کفر است. در اطلاقات این عده حکم، مستند به «علمِ» شخصِ منکرِ ضروری شده است،