ارتداد در اسلام

بنابراین، تمام روایات این باب مربوط به کفر باطنی است و ربطی به مبحث ارتداد و کفر و شرک مصطلح ندارد. آنچه به مانحن‌فیه مربوط است، روایاتی نظیر روایت نهم همین باب است که امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

لا یکونُ العبدُ مُشرکًا حتّی یُصَلّیَ لغیرِ اللَهِ، أو یذبَحَ لغیرِ اللَهِ، أو یدعوَ لغیرِ اللَهِ عزّ و جلّ.¹

امام صادق علیه السّلام در این روایت می‌خواهند دفع‌دخل کنند که این روایات صادرۀ در باب کفر و شرک، مربوط به شرک و کفرِ باطن است. شرک و کفر ظاهر، این است که صلاة فرد لغیر اللَه باشد، ذبیحه لغیر اللَه باشد و دعا لغیر اللَه باشد و یک جنبۀ ظاهری در فعلِ او باشد که از آن جنبۀ باطنیِ عدم قبول خدا یا شریک قائل‌شدن، حکایت کند.

تلمیذ: از آقای طاهرشمس سؤال کردم که ازطرفی می‌دانم باید پشت‌سرِ عادل نماز خواند، و ازطرفی در روایات داریم که خوف از غیر خدا موجب شرک است؛ بنابراین نباید کسی پشت‌سر بنده که از غیر خدا می‌ترسم نماز بخواند. ایشان فرمودند: این‌طور نیست؛ این قوه واهمۀ شما باعث خوف از غیر خدا شده است که این‌گونه بگویید.

شرک نسبی افراد در قیاس با توحید امام صادق علیه‌السّلام

استاد: خیر، چنین فردی در آن عقیدۀ باطنیِ خود نسبت به حقیقت توحید واقعاً مصیب نیست. به‌عبارت‌دیگر ما در قبال خدایی که امام صادق قبول دارد و نمازی که علی می‌خواند، مرخّص هستیم و بایستی پی کارمان برویم!

بنابراین، این شرک و کفر عیب نبوده، مراتب وجودی و معرفتی اشخاص است. حال چه اشکالی دارد که به این معنا همه کافر و مشرک باشند؟

نظیری از کلام مرحوم حداد در کفر نسبی عموم مردم

البته در اینجا مسائلی وجود دارد و قضیه به این سادگی هم نیست. مرحوم آقای حداد ـ رضوان‌اللَه‌علیه ـ پس از ورود حضرت والد در مسائل سیاسی به ایشان