ارتداد در اسلام

و اجتماع می‌کردند؟ و سؤال اینجاست که آیا کسانی که قبول نمی‌کنند، مشمولِ «ارتدَ النّاس علیٰ أعقابِهم کُفّارًا» می‌شوند؟

ببینید چقدر امتحان سخت و مشکل است؛ حضرت در اینجا می‌فرماید:

ارجعوا فلا حاجةَ لی فیکم! أنتم لم تطیعونی فی حَلقِ الرّأسِ، فکیف تُطیعونی فی قتالِ جبالِ الحدیدِ؟! ارجعوا فلا حاجةَ لی فیکم!

از این مطلب استفاده می‌شود که ایمان مسئلۀ بسیار مشکلی است و در مواقع حساس نباید آن اتّجاه قلبی و نحوۀ حرکت انسان به این‌طرف و آن‌طرف متمایل شود.

باری، مرحوم شیخ حر هر لفظی را که «کاف و فاء و راء» یا «شین و راء و کاف» دارد را در این باب مطرح فرموده‌اند! اما اگر دقت کنیم، اصولاً چه این روایات گذشته و چه روایات بعد آن، هیچ‌کدام دلالت بر شرک یا کفرِ متعارف و مصطلح نداشته، به «شرک خفی» و «مراتب ایمان» مربوط است.

نظریۀ شرک‌آلود یکی از معاریف علماء نجف

شخصی نقل می‌کرد که من خود از یکی از علمای معروفِ نجف شنیدم که می‌گفت:

خدا دست دارد؛ به‌دلیل آیۀ ﴿بَلۡ يَدَاهُ مَبۡسُوطَتَانِ﴾¹ و نیز آیۀ ﴿وَٱلسَّمَآءَ بَنَيۡنَٰهَا بِأَيۡيْدٖ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ﴾.² این دو آیه نص است؛ منتها دست خدا غیر از این دست است، دستش به‌اندازۀ کهکشان است.

حال آیا باید گفت که این شخصِ قائل به «تشبیه»، مشرک است؟! خیر، اینها نمی‌فهمند. اینجاست که بزرگان می‌گویند انسان نباید زود حکم کند، و باید مطالب را بداند و به موارد علم داشته باشد، و به‌محض اینکه یک شخص حرفی زد نباید فوراً قضاوت کند.