رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
291
- ← تفصیلی، موجب رجحان و نقطۀ قوّت است یا نه؟ اگر موجب رجحان و قوّت نیست پس این اختلاف در اینجا چه اثری دارد و بین علم اجمالی و علم تفصیلی چه فرقی وجود دارد؟! در حالی‌که ما بِالبداهة مِن الوجدان علم به اختلاف در مرتبۀ علم اجمالی و علم تفصیلی داریم، همان‌طوری‌که در خود ما هم همین‌طور است؛ یعنی وقتی ما نسبت به یک شیء علم اجمالی داریم احاطۀ علمی ما نسبت به این عین خارجی، محدود است، اما وقتی علم تفصیلی نسبت به یک عین خارجی داریم این احاطۀ ما أوسَع است و آن ظهورِ ماهیّة الشیء عند الذّهن به نحو علم تفصیلی نسبت به ظهورِ آن ماهیّت به نحو اجمال، در مرتبۀ أعلایی قرار دارد.
ظهور ماهیّت به نحو اجمال چه فایده‌ای دارد؟! فرض کنید که شما به نحو اجمال مِن مکانٍ بعید و از دور مشاهده می‌کنید که حیوان متحرّکی وجود دارد. لو فُرض عالم باشید که این حیوان، انسان است، و لو فُرض عالم باشید که این انسان، زید است؛ امّا بالأخره این علم، به نحو اجمال است. مثلاً وقتی که زید از پیش شما رفته است تا از مکان بعیدی آب بیاورد، شما از دور یک حیوانی به صورت انسان می‌بینید و چون یقین دارید که در این بیابان و صحرا غیر از زید کسی نیست، یقین دارید که او زید است؛ یعنی مِن بَعیدٍ و از دو کیلومتری همین‌طور نگاه می‌کنید و می‌بینید که مثلاً حیوانی دارد می‌آید و علم دارید به اینکه این انسان است و زید است و آب آورده است، اما در عین‌حال این علمِ شما اجمالی است و هنوز صورت و شمایل زید برای شما منکشف نشده است، در عین‌اینکه از دور علم دارید که این حیوان است و علم دارید که انسان است و علم دارید که زید است و علم دارید که بیَدهِ ماءٌ. آیا این علم فرقی نمی‌کند با اینکه بیاید و در دو متری شما بایستد؟! خیلی تفاوت می‌کند! آیا انکشاف تفصیلیِ این صورت برای شما با آن علم اجمالیِ شما یکسان است؟! شکی نیست که این تفصیل بر آن اجمال رجحان دارد.
لذا شما هر چند که قائل باشید به اینکه صوَر اشیاء و صور ذهنیّه در صُقع ربوبی به نحو اجمال موجود است، بالأخره عندَ انکشاف العینیّة الخارجیّه و بعد از میلیون‌ها سال و ملایین سنة، به صورت عینی خارجی درخواهد آمد. آیا این اجمال با این تفصیل، اختلافی ندارد؟! پس شما باید قائل باشید به اینکه این انکشاف، موجب استکمال در ذات ربوبی است و استکمال در ذات ربوبی با تقدّم و سبقِ عدم علم، موجب نقصان است و نقصان بدیهیّ‌البطلان است! بنابراین طبق همان مبنایی که بیان کرده‌ایم باید در اینجا قائل باشیم که انکشاف عینی خارجی با خود علم اجمالی در صقع ربوبی هیچ‌گونه اختلاف زمانی و رتبی ندارد! بله، بین خود اشیاء اختلاف زمانی وجود دارد؛ ولی تمام این صوَر بِعینیَّتها الخارجیّة در ذات ربوبی موجود است؛ گرچه از نقطه‌نظر زمان، متقدّم و متأخّر هستند. ←
- ← تفصیلی، موجب رجحان و نقطۀ قوّت است یا نه؟ اگر موجب رجحان و قوّت نیست پس این اختلاف در اینجا چه اثری دارد و بین علم اجمالی و علم تفصیلی چه فرقی وجود دارد؟! در حالی‌که ما بِالبداهة مِن الوجدان علم به اختلاف در مرتبۀ علم اجمالی و علم تفصیلی داریم، همان‌طوری‌که در خود ما هم همین‌طور است؛ یعنی وقتی ما نسبت به یک شیء علم اجمالی داریم احاطۀ علمی ما نسبت به این عین خارجی، محدود است، اما وقتی علم تفصیلی نسبت به یک عین خارجی داریم این احاطۀ ما أوسَع است و آن ظهورِ ماهیّة الشیء عند الذّهن به نحو علم تفصیلی نسبت به ظهورِ آن ماهیّت به نحو اجمال، در مرتبۀ أعلایی قرار دارد.