رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
213سید علی در ریاض،1 و تمام فقها بالاتّفاق حکم به حرمت استعمال آلات موسیقی کنند و حتی استثنائی هم مطرح نکنند؟! اصلاً یک‌چنین استثنائی که مثلاً بگویند: «إلّا فی العرس» یا «إلّا فی مجلسٍ لا یکون لهوًا» در هیچ عبارتی از عبارات فقها وجود ندارد.
فقط در یک جا استثنا کرده‌اند و آن‌هم استفاده از خشب این آلات است!2 یعنی از خشب که مادۀ این آلات است برای احتراق و امثال‌ذلک استفاده شود.
نقد قول بعضی فقها در امکان استفادۀ محلّل از آلات موسیقی در غیر لهو یا شطرنج در غیر قمار
مرحوم آیةاللَه خوانساری صاحب جامع المدارک می‌فرمایند:
و الظاهرُ أنّ النّظرَ فی التحریمِ إلیٰ صورةِ البیعِ و التکسّبِ بالمَذکوراتِ بالهَیَئات الموجودةِ فیها، و أمّا لَو کان النظرُ إلیٰ خُصوصِ المادّةِ مِن دونِ توجّهٍ إلیٰ الهَیئةِ فلا دلیلَ علیٰ التحریمِ، نظیرَ بَیعِ الجاریةِ المُغَنّیةِ بِاعتبار أنّها مَملوکةٌ لا بِاعتبارِ کَونِها واجدةً لِوَصفِ التَّغَنّی.3
«نظر تحریم به همین هیئت و خصوصیت آنها است.»
یعنی نظر تحریم در آلات موسیقی به این خصوصیت موسیقی است و در آلات قمار هم به این خصوصیت قمار است!
«اما اگر در اینجا نظر روی شخص و مادّۀ آن باشد این مسئله اشکالی ندارد و صحیح و درست است.»
مثلاً فروشنده مقدار زیادی اخشاب عود و آلات موسیقی داشته باشد و مشتری هم برای آنها ندارد، می‌گوید: «من کلّ این اخشاب را به تو می‌فروشم!» مشتری هم همه را برمی‌دارد و تبدیل به ذغال و فحم می‌کند و با آن کباب درست می‌کند!
- ریاض المسائل، ج ٨، ص ١٤٠:
«الثّانی: الآلات المُحرّمة، کالعود و الطّبل و الزمر، و هَیاکل العبادة المُبتدعة، کالصّنم و الصّلیب، و آلات القمار، کالنّرد و الشّطرنج و غیرها، بإجماعنا المُستفیض النّقل فی کلامِ جماعةٍ مِن أصحابِنا، و هو الحجّة؛ مُضافًا إلیٰ عمومَیِ الرّضویِّ و تالیه، المانعَینِ عن التّکسُّبِ بِکُلِّ ما فیه وجهٌ مِن وُجوهِ الفَساد.» - کتاب المکاسب، ج ١، ص ١١٦.
- جامع المدارک، ج ٣، ص ٨.
- ریاض المسائل، ج ٨، ص ١٤٠: