رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
199الخمر فی نفسه (یعنی فی نفس الوقت) یغیِّرُ الإنسانَ من الإنسانیة و یُدخله تحت الحیوانیة یحرُم. لهذا شخص مست و سکران هر فعلی انجام می‌دهد، حتی زنا با محارم می‌کند! به‌خاطر اینکه از انسانیّت خارج می‌شود. لذا از این نقطه‌نظر هم می‌توانیم بگوییم شرب خمر حرام است. هم‌چنین از این نقطه‌نظر هم که شرب خمر موجب افساد بدن است می‌توانیم بگوییم حرام است.1
بنابراین اشکالی ندارد که یک موضوع واحد، تحتِ عناوین متعدّده باشد. تحتِ هر عنوانی، حکم مختصّ به آن را دارد. لذا در مسئلۀ استعمال آلات موسیقی، حرمت روی نفس استعمال آلات رفته است و از این باب که این استعمال داخل در عنوان لهو است، آن استعمال هم داخل در حرمت رفته است.
نفسِ بودن در مجلس لهو حرام است. لهذا بودن در مجالسی که در آنها غیبت و
- الکافی، ج ٢، ص ٢٤٣:
«عن مُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ... فقال أبوعبداللَه علیه السّلام: ”و أمّا الخَمرُ فَإنّهُ حَرَّمَها لِفِعلِها و لِفَسادِها.“ و قال: ”مُدمِنُ الخَمرِ کَعابِدِ وثَنٍ تورِثُه الِارتِعاشَ و تَذهَبُ بِنورِه و تَهدِمُ مُروءَتَه و تَحمِلُه عَلیٰ أن یَجسُرَ عَلَی المَحارِمِ مِن سَفکِ الدِّماءِ و رُکوبِ الزِّنا، فَلا یُؤمَنُ إذا سَکِرَ أن یَثِبَ عَلیٰ حَرَمِه و هو لا یَعقِلُ ذٰلِکَ، و الخَمرُ لا یَزدادُ شارِبُها إلّا کُلَّ سوء.“» ترجمه:
«امام صادق علیه السّلام فرمود: ”اما خداوند شراب را به‌خاطر اثر و فسادی که ایجاد می‌کند حرام نمود.“ و فرمود: ”دائم‌الخمر مانند بت‌پرست است و شراب موجب رعشۀ او می‌شود و نورش را می‌برد و انسانیتش را از بین می‌برد و او را بر انجام حرام خداوند از ریختن خون‌ها و ارتکاب زنا جرئت می‌بخشد، و امنیتی وجود ندارد که آنگاه که مست شود ندانسته و لایَعقَل با محارم خویش زنا کند! و شراب برای خورنده‌اش جز انواع بدی نمی‌آورد.“» (محقق)
هم‌چنین رجوع شود به الکافی، ج ٦، ص ٤٠٨.
- الکافی، ج ٢، ص ٢٤٣: