رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
198است؛1 نه‌اینکه لعب به نرد و شطرنج یک قسمِ محلّل دارد و یک قسم محرّم دارد، بلکه علیٰ‌کلّ‌حالٍ لعب به نَرد حرام است مطلقاً! منتها چون داخل در لهو است، به‌خاطر این جهت هم حرام است.
ممکن است یک موضوع در تحتِ عناوین متعدده باشد؛ این مطلب اشکالی ندارد. من‌باب‌مثال شرب دوایی که طبیب به شما می‌دهد در تحت دو عنوان برای شما لازم است: مِن حیث إنّهُ یعالج ألَمُ الرّأس مثلًا یجب شربُه، و من حیث إنّهُ یعالج المعدة مثلًا یجب شربُه. پس در اینجا هم یک موضوع واحد تحتِ عناوین مختلفه قرار دارد، نه‌اینکه فقط یک عنوان موجب وجوب شده است.
یا من‌باب‌مثال در مسئلۀ شرب خمر از جهت‌اینکه موجب اعتیاد می‌شود2 و انسان را از طریق انسانیّت خارج می‌کند و به حیوانیّت سوق می‌دهد حرام است، لذا کلّ شَیءٍ هٰکذا یحرمُ، فمِن هٰذِهِ الجهة شربُ الخمر یَحرم.3 هم‌چنین از جهت‌اینکه شربُ
- مستدرک الوسائل، ج ١٣، ص ٢١٨:
«فِقهُ الرّضا علیه السّلام و نَروی: ”أنّهُ مَن لَقیَ فی بَیتِهِ طُنبورًا أو عودًا أو شَیئًا مِن المَلاهی مِنَ المِعزَفَةِ و الشِّطرَنجِ و أشباهِهِ أربَعینَ یَومًا فَقَد باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَهِ. فَإن ماتَ فی أربَعینَ ماتَ فاجِرًا فاسِقًا مَأواهُ النّارُ و بِئسَ المَصیرُ!“» ترجمه:
«روایت می‌کنیم که هرکس چهل روز در خانه‌اش طنبور یا عود (هر دو نوعی تار) یا یکی از آلات لهو همانند آلات موسیقی و شطرنج و امثال آن نگه‌داری کند، بی‌گمان با خشمی از جانب خدا همراه گردیده است. پس اگر در این چهل روز بمیرد، تبهکار و فاسق مرده است و جایگاهش آتش است و چه بدجایگاهی است!» (محقق) - رجوع شود به الأصول الستة عشر، ص ١٣٦؛ المحاسن، ج ٢، ص ٤٦٩.
- سایت مکتب وحی، دروس، اسفار، درس ٢٦٧:
«چرا می‌گویند شنیدن موسیقی مخصوصاً برای سالک، حرام است و اشکال دارد؟ به‌جهت‌اینکه موسیقی در انسان یک حالت عادت به‌وجود می‌آورد، صرف نظر از بعضی از جهات مخرّبی که دارد. حالا بر فرض و به قول بعضی افراد، موجب تلطیف شود و بعضی انسان‌ها را به سمت حیوانیّت نیاورد، ولی خود نفس موسیقی حالت معوِّده دارد و انسان را به این مسئله عادت می‌دهد. این عادت ضرر دارد؛ یعنی این عادت، نفس را می‌بندد و نمی‌گذارد که انسان از این مرتبه رشد کند و او را در همان مرتبه نگه می‌دارد.»
- مستدرک الوسائل، ج ١٣، ص ٢١٨: