
رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سالهای ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع بهطور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار ندادهاند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفتهاند، بهعلاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ دادهاند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. همچنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانههای گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوقالذکر میباشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
197لهو شمردهاند.1 در آلات موسیقی هم مسئله همین است! اگر روایات را نگاه کنید در بعضی روایات، حرمت روی نفس استعمال آلات موسیقی و معازف رفته است و در بعضی از روایات هم آنها را از اقسام لهو آوردهاند.2
یا منبابمثال روایات شطرنج دو قسم است؛ بعضی از روایات مطلق لعب به شطرنج را حرام دانسته است3 و بعضی از روایات از باب لهویّت آن را حرام دانسته
- تفسیر القمی، ج ٢، ص ١٦١:
«و قولُه: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡتَرِي لَهۡوَ ٱلۡحَدِيثِ﴾ قال: ”الغِناءُ و شُربُ الخَمرِ و جمیعُ المَلاهی.“ ﴿لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ ٱللَهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ﴾ قال: ”یَحید بِهم عن طَریقِ اللَه.“» ترجمه:
«حضرت دربارۀ این آیه که ﴿و بعضی از مردم، کسانی هستند که گفتار باطل و بیهوده را خریدارند﴾ فرمود: ”منظور غناء و شرب خمر و همۀ امور لهو و لعب است!“ و دربارۀ: ﴿تا بدون علم و آگاهی از راه خدا گمراه سازند﴾ فرمود: ”ایشان را از راه خداوند منحرف میسازند.“» (محقق) - مستدرک الوسائل، ج ١٣، ص ٢١٨؛ تحف العقول، ص ٣٣٥. همچنین رجوع شود به کتاب حاضر، ص ٢١٦.
- وسائل الشیعة، ج ١٧، ص ٣٠٨ و ٣٠٩:
«عن عبدِالأعلیٰ قال: سَألتُ جَعفَرَ بنَ محمّدٍ علیهما السّلام عن قولِ اللَهِ عزّوجلّ: ﴿فَٱجۡتَنِبُواْ ٱلرِّجۡسَ مِنَ ٱلۡأَوۡثٰنِ وَٱجۡتَنِبُواْ قَوۡلَ ٱلزُّورِ﴾. قال: ”﴿ٱلرِّجۡسَ مِنَ ٱلۡأَوۡثٰنِ﴾ الشِّطرنجُ و ﴿قَوۡلَ ٱلزُّورِ﴾ الغِناءُ.“ قُلتُ: قَولُه عزّوجلّ: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡتَرِي لَهۡوَ ٱلۡحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ ٱللَهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ﴾. قال: ”مِنهُ الغِناءُ.“» ترجمه:
«عبدالأعلیٰ گوید: از امام صادق علیه السّلام دربارۀ قول خداوند عزّ و جلّ که فرموده: ﴿از پلیدیها که بُتها است اجتناب کنید و نیز از گفتار باطل بپرهیزید﴾ پرسیدم، حضرت فرمود: ”﴿پلیدیای که بُتها است﴾ منظور شطرنج است و ﴿گفتار باطل﴾ منظور غناء است.“ عرض کردم: مراد قول دیگر خداوند عزّوجلّ که فرمود: ﴿و بعضی از مردم، کسانی هستند که گفتار باطل و بیهوده را خریدارند﴾ چیست؟ حضرت فرمود: ”از جملۀ آن غناء است.“» (محقق)
- تفسیر القمی، ج ٢، ص ١٦١:
