
رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سالهای ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع بهطور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار ندادهاند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفتهاند، بهعلاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ دادهاند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. همچنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانههای گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوقالذکر میباشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
185الرِّجالُ عَلَیهِنّ»1 باشند تخفیفی داده است که دف بزنند تا خیلی به آنها فشار نیاید و طوری عقدۀشان را خالی کنند! بگذار این دف را بزنند!
اینکه داریم: «و لا یَدخُلَ الرّجالُ عَلَیهِنّ» یعنی مسئلۀ جواز دف اصلاً برای زنها است و این سبک قضیّه اصلاً به حالت و روحیّۀ آنها تمایل دارد و حالت آنها قدری رو به اشتغال به این امور است. شما این را احساس نکردهاید؟ همینطور است دیگر! و زنها به همین امور تمایل دارند! حالا اگر مردی بخواهد خودش را به این وضعیت دربیاورد، برای او قبیح است؛ ولی به قول معروف اصلاً زنها به طرف این امور سُر میخورند و طبع اوّلی آنها اینطور است.2
کیفیت اخذ اطلاق حرمت از روایات موسیقی
علیٰ کلّحال این مطلب خودش مهم است که آنچه تا الآن از مجموع این روایات استفاده کردیم این است: نفس استعمال این آلات جنبۀ ملاهی و لهو و لعب
- مستدرک الوسائل، ج ١٣، ص ٢١٨؛ عوالی اللّئالی، ج ١، ص ٢٦٠.
- مرحوم آقا (علامه طهرانی) این قضیه را چند مرتبه گفتند:
«حضرت ابراهیم علیهالسلام از خدا زن میخواست و میگفت: ”خدایا، به ما زنی بده که عیب و نقصی نداشته باشد، بساز باشد، اخلاق حمیده داشته باشد و... !“ بالأخره خدا ساره را به او داد. مقداری مشغول زندگی شدند؛ اولش ماه عسل بود و زندگی شیرین و حُلو بود و عیش حَلوَه بود. بعد مقدار کمی گذشت، کمکم از عسل تبدیل به شیره و دبس شد. بعد مقداری که گذشت تبدیل به لیموی حامض شد! گفت: ”خدایا، من از تو زنی خواستم که با این شرایط باشد!“ خدا گفت: ”من در تمام خلقم گشتم و بهتر از این زن پیدا نکردم! این دیگر از همۀ آنها بهتر است!“»
و در روایت دارد: «مَثَلُ المَرأةِ مَثَلُ الضّلعِ المُعوَجِ؛ إن أقَمتَه کَسَرتَه و إن تَرَکتَه استَمتَعتَ!»*
بالأخره شاکله اینطور است و باید با این وضع و کیفیت ساخت. (مؤلف)
* الکافی، ج ٥، ص ٥١٣:
«قال أبوعَبدِاللَهِ علیه السّلام: ”إنّ إبراهیمَ علیه السّلام شَکا إلَی اللَهِ عَزّ و جَلّ ما یَلقیٰ مِن سوءِ خُلُقِ سارَةَ! فَأوحَی اللَهُ تَعالیٰ إلَیهِ: إنّما مَثَلُ المَرأةِ مَثَلُ الضّلعِ المُعوَجِ؛ إن أقَمتَه کَسَرتَه و إن تَرَکتَه استَمتَعتَ بِه. اِصبِر عَلَیها!» ترجمه:
«امام صادق علیه السلام فرمودند: ”همانا حضرت ابراهیم علیه السلام از سوء خُلق ساره به درگاه خدا شکایت نمود! خداوند متعال به او وحی کرد: مَثَل زن، مَثَل استخوان پهلو است که کج است؛ اگر آن را راست کنی، میشکند و اگر رهایش کنی، از آن بهره خواهی برد. بر اخلاق او صبر کن!» (محقق)
