
رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سالهای ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع بهطور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار ندادهاند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفتهاند، بهعلاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ دادهاند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. همچنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانههای گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوقالذکر میباشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
179خودمان خجالت میکشیم که این کارها را بکنیم، آنوقت پیغمبر از این کارها بکند؟!1
روایات دیگری در حرمت استعمال آلات موسیقی
روایت دیگر:
و عنه [عوالی اللّئالی]: و قال صلّی اللَه علَیه و آله و سلّم: «لا تَدخُلُ المَلائِکَةُ بَیتًا فیهِ خَمرٌ أو دَفٌّ أو طُنبورٌ أو نَردٌ، و لا یُستَجابُ دُعاؤُهُم و تَرتَفِعُ عَنهُمُ البَرَکَة.»2
- ← صلّی اللَه علیه و آله، مرا پشت خود گرفت بهصورتیکه گونههای من به گونههای ایشان تماس داشت و در این حال میفرمود: ”بازی کنید ای بنیارفدة!“ تا آنکه از دیدن آن خسته شدم. فرمود: ”بس است؟“ گفتم: آری. فرمود: ”پس برو!“»
در روایات اهلسنت این محتوای موهن با تعابیر و رفتارهای مختلف نقل شده است و در برخی روایات آمده است: «فَیقومُ مِن أجلی قائمًا حتّیٰ کُنتُ أکونُ أنا أنصرِفُ؛ حضرت برای من ایستاد که نگاه کنم تا وقتیکه خودم منصرف شدم.» رجوع شود به السنن الکبری، نسائی، ج ٥، ص ٣٠٧؛ ج ١٠، ص ٣٧٩؛ المعجم الکبیر، ج ٢٣، ص ١٧٩؛ صحیح مسلم، ج ٣، ص ٢٢.
البته لازم به ذکر است که در اهلسنت هم روایات دال بر حرمت موسیقی وجود دارد؛ از جمله مسند أحمد، ج ٥، ص ٢٥٧:
«عن النبی صلّی اللَه علیه [و آله] و سلم قال: ”إنّ اللَهَ عزّوجل بعثنی رحمةً و هدیً لِلعالَمین و أمرنی أن أمحقَ المزامیر و الکُفّارات (یعنی البرابط و المعازف و الأوثان الّتی کانت تُعبد فی الجاهلیة).“»
تذکرة الفقهاء، علامه حلی، ج ٢، ص ٥٨١:
«[قال بعد ذکر أمثال هٰذه الأخبار:] و نحن نُجِلّ منصبَ النّبوة عن ذٰلک و نَرفَعه عنه، و حاشاه صلّی اللَه علَیه و آله و سلّم عن مثل هٰذه الأفعال الّتی یَنسبونها إلیه ممّا یوجب نقصَ المُروّة و سقوطَ المَحلّ مِن القلوب.» ترجمه:
«[علامه حلّی ـ رحمه اللَه ـ بعد از ذکر أمثال این نقلها میفرماید:] و ما منصب نبوت را منزّه و برتر از اینگونه امور میدانیم. حاشا که رسولاللَه صلّی اللَه علیه و آله و سلّم این افعالی را که به ایشان نسبت میدهند انجام داده باشد؛ افعالی که موجب نقص مروّت گردیده و باعث سقوط جایگاه آن حضرت در دلهای مردم میشود.» (محقق) - مستدرک الوسائل، ج ١٣، ص ٢١٨؛ عوالی اللّئالی، ج ١، ص ٢٦١. ترجمه:
«رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم فرمود: ”خانهای که در آن خمر یا دفّ یا طنبور یا نَرد باشد ملائکه داخل آن خانه نمیشوند و دعای اهل آن مستجاب نمیشود و برکت از آنان برداشته میشود.“» (محقق)
- ← صلّی اللَه علیه و آله، مرا پشت خود گرفت بهصورتیکه گونههای من به گونههای ایشان تماس داشت و در این حال میفرمود: ”بازی کنید ای بنیارفدة!“ تا آنکه از دیدن آن خسته شدم. فرمود: ”بس است؟“ گفتم: آری. فرمود: ”پس برو!“»
