قواعد فقهیه ج2

﴿أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَتَكُونَ لَهُمۡ قُلُوبٞ يَعۡقِلُونَ بِهَآ أَوۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعۡمَى ٱلۡأَبۡصٰرُ وَلٰكِن تَعۡمَى ٱلۡقُلُوبُ ٱلَّتِي فِي ٱلصُّدُورِ﴾؛¹ «چرا این افراد در زمین حرکت نمی‌کنند و عبرت نمی‌گیرند و عقل‌های خودشان را به‌کار نمی‌اندازند؟!»

در اینجا تعقّل را به قلب نسبت داده است؛ یعنی قوۀ مدرکۀ آدمی عبارت است از قلب آدمی، آن قلبی که با إشراف به فطرت و ناموس عالم هستی می‌تواند حقایق را بگیرد.

«این أبصار و چشم‌هایی که می‌بینیم کور نیستند، بلکه کوری برای عقل است!»

یعنی وقتی پرده روی عقل انداخته می‌شود نمی‌تواند مجرّدات و حقایق مجرّده را ادراک کند، نمی‌تواند نور را از ظلمت و راه راست را از راه چپ تشخیص دهد، نمی‌تواند بین پیغمبر و بین سحر تفاوت قائل شود و نمی‌تواند بین شیطان و بین رحمان امتیاز قائل شود، و ولیّ خدا را جای غیر ولیّ قرار می‌دهد و از هوای نفس و شیطان متابعت می‌کند. این عدم ادراک برای این است که روی عقل خود پرده انداخته و نخواسته است که این عقل خودش را به‌کار بیندازد؛ یعنی به‌واسطۀ ریاست و انغمار در شهوات و به‌واسطۀ از دست ندادن نفسانیّات، نخواسته است تا آن حقایق واقعی را آن‌طورکه باید و شاید من حیث هی هی اتخاذ کند. وقتی که نخواست و عناد و جحد و انکار کرد، ما هم او را از مسائل بعدی مانع شدیم و مسائلی برای او به‌وجود آوردیم که او را بیشتر در این مسئله منغمر کنیم و بیشتر در این اشتباه فرو ببریم!

 البته نه‌اینکه خواست خداوند این بود که او در اشتباه برود،² بلکه اول فرمود:

﴿أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ﴾؛ «چرا این افراد نخواستند عبرت بگیرند؟!»

 واقعاً انسان لو خُلیّ و طبعه اگر بخواهد به راه راست برود، خدا برای انسان راه راست را آماده و مهیّا می‌کند؛ اما چون از اول در مقابل حقیقت جبهه گرفتیم و مقابله کردیم، لذا خدا هم مطالبی که ما را بیشتر در این قضیه فرو می‌برد جلوی پای ما قرار