قواعد فقهیه ج2

دَعاهُ!“ فَقالا له: ”یا جَبرَئیلُ، إِنّا أُمِرنا أن نَکونَ مَعَ العَقلِ حَیثُما کان.“ قال: ”فَشَأْنَکُما!“ و عَرَجَ.»¹

 از این روایت استفاده می‌شود که دین به‌دنبال عقل است و دینی که عقل نداشته باشد به‌درد نمی‌خورد؛ لذا ما از اینجا استفاده می‌کنیم: «کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ العَقلُ حَکَمَ بِهِ الشَّرع.»² یعنی اصل و اساس دین عبارت است از عقل.

 بنابراین آنچه مرحوم مجلسی ـ رحمة اللَه علیه ـ فرمودند: «عقل به‌تنهایی کفایت نمی‌کند و حجّیت ندارد، بلکه باید از طرف شارع دلیل بیاید.»³ این صد در صد مردود و غیر وجیه است. ولکن صحبت در این است که عقل حجیّتش حجّیت ذاتی است و آنچه عقل طبق برهان و مستند به قضایای اولیه و بدیهیّه حکم نماید، اگر مقدماتش تمام باشد حجّیتش ذاتی است و به‌هیچ‌وجه با دین منافاتی ندارد.⁴

عدم دخالت عقل در مسائل جزئیه

 إنّما الکلام در اینکه همان‌طوری‌که قبلاً بیان شد، خود عقل حاکم است بر اینکه نمی‌تواند در موضوعات جزئیه حکومت کند و حکومت عقل براساس موضوعات کلّیه است. بنابراین مسئلۀ موضوعات جزئیه را به ارشاد ولیّ و به هدایت نبی و یا امام علیه السّلام می‌سپارد. خود عقل در اینجا حاکم است که تا وقتی‌که به مرحلۀ عقل مستفاد نرسیده است نمی‌تواند در مسائل جزئیه حکومت کند؛ پس این عقول ما که در مرحلۀ بالملکه یا بالفعل است، برای استکمالش به حکم خود عقل، خود را نیازمند به هدایت امام یا نبی و یا ولیّ می‌داند؛ چون می‌گوید که من نمی‌توانم حکومت کنم، پس باید به‌دنبال حجت شرعی باشم و یا به‌دنبال کسی‌که موثوقٌ‌به است باشم. از این نقطه‌نظر می‌شود گفت که خود عقل در اینجا حاکم است به اینکه باید شرع را لحاظ کرد.