قواعد فقهیه ج2

چه باید بکنیم؟ شکی نیست در اینکه عقل وجودی است که وقتی حکمی می‌کند، این حکم حجّت است؛ صرف نظر از اینکه بعضی از اوقات این عقل صورت دیگری پیدا می‌کند و مَشوب به اختلاف اهواء می‌شود و از حجّیت ساقط می‌شود.

 حالا در اینجا می‌خواهیم اشاره‌ای کنیم که چرا عقل در جزئیات کافی نیست؟ البته فقط اشاره‌ای می‌کنیم و رد می‌شویم، چون اگر بخواهیم بایستیم دیگر از مسائل اینجا باز می‌مانیم و داخل علم کلام و امثال‌ذلک می‌شویم. عقل همیشه إشراف به کلّیات دارد و هیچ‌گاه نمی‌تواند در مسائل جزئیه نظر کند. علّت اینکه ما نیاز به پیغمبر، امام، ولیّ حیّ و استاد راهبر داریم همین است که عقل همیشه کلّیات را ادراک می‌کند و نمی‌تواند امور جزئیه را ادراک بکند. بنابراین در مسائلی که در آینده برای انسان اتّفاق می‌افتد یا در مسائل جزئیۀ دیگر، با توجه  به اینکه عقل ما بر حوادث و وقایع إشراف ندارد و عقل مستفاد نشده و به مقام فعلیت تامّه نرسیده است، عقل ما کافی نیست.¹

 عقل به‌واسطۀ حرکت جوهریّه‌ای که دارد از آن مرحلۀ بالقوه به مرحلۀ بالفعل و بعد به مرحلۀ مستفاد می‌رسد.² عقل به‌واسطۀ آن حرکت جوهریّه و ادراک حقایق مجرّده، هیچ‌گاه در یک مرحله توقف نمی‌کند،³ بلکه مرتّباً صور تجردی برای این عقل حاصل می‌شود و باعث می‌شود که از مرحلۀ احساس و خیال و برزخ مثالی و صورت بیرون بیاید و ادراک کلّیات بکند تا اینکه به مرحلۀ إشراف واقعی برسد که دیگر تمام حقایق برای او منکشف بشود. این عقل در ما بالفعل وجود ندارد، بلکه ما دارای عقل بالقوه هستیم. به همین جهت این عقل فقط در بعضی از مسائل برای ما فعلیت دارد، نه در همۀ مسائل و ملاکات.