قواعد فقهیه ج2
قاعدۀ لا ضرر و لا ضرار (بخش دوم) وقاعده لاحرج
جلد دوم قواعد فقهیه،از دروس آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدس سره استاد فقید در این اثر با تمرکز بر تحلیل مبانی، ملازمات و ارتباط این قواعد و ضمایم آن، طرحی جدید از فقه کاربردی در علوم اسلامی و مباحث حقوقی ارائه می نماید. آنچه در این جلد آمده: • بحث علمی - فنی از دو قاعده مهم فقهی: لاضرر و لا ضرار و لاحرج (قاعدۀ لاضرر بیشتر به جنبۀ عقلانی و قاعدۀ لاحرج نظر به جنبۀ ارتکازی دارد) • بررسی رابطۀ قاعده لاضرر با ادلّه احکام اولیه و نقد اشکالات و نظریات مطروحه در این قاعده • تحلیل جهات عقلانی و شرعی در تشریع احکام • توجه به ملازمات بین حکم عقل و شرع و ضرورت سنجش وقایع عرفی با ملاکات عقلانی و شرعی • بررسی ادله، سعه قاعده و رابطه قاعده لاحرج با سایر قواعد
مرتب سازی:
قواعد فقهیه ج2
49در اینجا میبینیم ایشان مسئلۀ شرع را در ثبوت عرفیت دخیل میداند.
در نهایة ابناثیر در مادۀ «عرف» دارد:
المَعروفُ فِی الحَدیثِ: اسمٌ جامعٌ لِکلِّ ما عُرِفَ مِن طاعَةِ اللَهِ و التّقرُّبِ إلیه و الإحسانِ إلَی النّاسِ، و کلِّ ما نَدَبَ إلیه الشّرعُ و نَهیٰ عَنه مِنَ المُحَسَّناتِ و المُقَبَّحات.
و المَعروفُ: النَّصَفَةُ و حُسنُ الصُّحبةِ مَعَ الأهلِ و غیرِهِم مِنَ النّاسِ؛ و المُنکَرُ: ضِدُّ ذلکَ جَمیعِه.1
- ← و قول خداوند تعالی: ﴿فَأَمۡسِكُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٍ﴾ یعنی با معاشرت نیکو و انفاق مناسب زنها را پاسداری و نگاهداری کنید.
﴿أَوۡ فَارِقُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٖ﴾ یعنی با نیکویی آنان را ترک کنید تا از عدّۀ طلاق خارج شوند و از شما جدا گردند. و این کار بدون عنوان معروف صورت نپذیرد به اینکه مرد در عدّه رجوع کند، و سپس او را طلاق دهد تا زمان عدّه دراز گردد، و این عمل را به قصد ضرر و آزار زن انجام دهد. این عمل، عمل معروف نمیباشد.
و کلام خدا: ﴿إِلَّآ أَن تَقُولُواْ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا﴾ گفته شده است: مراد تعرّض برای خِطبه کردن اوست.
و کلام خدا: ﴿فَلۡيَأۡكُلۡ بِٱلۡمَعۡرُوفِ﴾یعنی به مقداری که سدّ حاجت کند، و برداشت قوت و خوراک داخل در معروف است. و منظور، شخص وصیّ و قیّم در اموال یتیمان است به مقداری که در امورشان صلاح به عمل آورده شود.
و کلام خدا: ﴿وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗا﴾ یعنی با والدین خود به معروف مصاحبت نما! و معروف چیزی است که از زمرۀ طاعت خدا دانسته شود، و منکَر چیزی است که خارج از طاعت باشد.»
النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج ٣، ص ٢١٦. امام شناسی، ج ١٥، ص ٩٨:
«در حدیث نام معروف مکرّراً ذکر شده است و آن اسم جامعی است برای هر چه اطاعت خدا شناخته گردد، و موجب تقرّب به او و احسان به مردم باشد؛ و هر چیزی که شرع ما را بدان فراخوانده است، و از آن نهی نکرده از کارهای پسندیده و ترک افعال نکوهیده. و آن از صفات غالبه بر مردم است، یعنی در میان مردم شناخته شده است بهطوریکه اگر آن را ببینند انکار ننمایند.
و معروف عبارت است از انصاف و حسن معاشرت با اهل و غیر اهل از سایر مردم. و مُنکَر عبارت است از ضدّ جمیع آنچه که ذکر شد.»
- ← و قول خداوند تعالی: ﴿فَأَمۡسِكُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٍ﴾ یعنی با معاشرت نیکو و انفاق مناسب زنها را پاسداری و نگاهداری کنید.