قواعد فقهیه ج2

در آنجایی است که مکلّف بر عملی الزام شود که از آن عمل ضرری متوجه او بشود.

 بنابراین اگر خود مکلف به‌واسطۀ جهل به حکم یا موضوع نمی‌داند که حکم وجوب وضو برداشته شده است و در عین‌حال شارع بگوید که من این وضویی که تو با ضرر گرفتی قبول ندارم و علاوه بر این وضو باید یک تیمم دیگر هم بکنی، این دیگر چه منّتی بر او است؟! مکلفی که جاهل به ضرر است و به مقتضای جهلش قائل به وجوب وضو بر خودش است، شارع به او بگوید که من وجوب وضو را به‌واسطۀ این ضرر برداشتم و تو علاوه بر این وضویی که گرفته‌ای باید یک تیمم هم بجا بیاوری! یا به‌خاطر اینکه وضویت باطل است و تحصیل طهارت نکرده‌ای باید نمازت را قضا کنی! حالا باید دوباره در وقت مناسب تشریف ببری تیمم بگیری و قضای همه نمازهایت را هم را بجا بیاوری! این منّةٌ علَی العباد است؟! کجایش منّت است؟

 منّت در صورتی است که باری و مشقتی از مکلف برداشته شود و او را به حرج و ضیق نیندازد. پس اقتضای احکام ضرری و تنجّز این احکام در مواردی است که باری بردارد. پس اگر در یک مورد آن امتنان حاصل نشد آن حکم هم دیگر شامل آن مورد نمی‌شود. در خود حدیث رفع هم اگر در جایی این امتنان حاصل نشد این حدیث دیگر شامل آن مورد نخواهد بود، چراکه خلاف امتنان است.

صحت امور مضطرٌ به براساس جهت امتنانی در حدیث رفع

 به‌طورمثال در حدیث رفع در مورد اضطرار دارد: «رُفِعَ ما اضطُرّوا إلیه؛¹ آنچه افراد، مضطرّ به آن هستند، مرفوع است.» اینکه می‌گوید «مرفوع است» یعنی به‌واسطۀ این اضطرار ـ که یک عنوان ثانوی است ـ آن تبعات و آثاری که بر عنوان اوّلی حکم مترتب می‌شود، مانند حرمت أکل میته و امثال‌ذلک، از این شخص برداشته می‌شود.

 فرض کنید که شخصی بچه‌اش دارد می‌میرد و پول ندارد. این شخص در حالت عادی اگر صد سال هم بگذرد نمی‌خواهد فرشش را بفروشد، اما الآن به‌واسطۀ اضطرار فرشش را می‌برد و می‌فروشد و پولش را صرف این بچه‌اش می‌کند، یا کسی