قواعد فقهیه ج2

یعنی خود وجوب وضو فی‌حدّ نفسه ملاکی دارد و قاعدۀ لا ضرر هم برای خودش ملاکی دارد، منتها ملاک این قاعده بر ملاک وجوب وضو غلبه می‌کند و آن را از کار می‌اندازد؛ آیا این‌طور است؟ یا اینکه نه، ملاک قاعدۀ لا ضرر درصورتی‌که اضرار بر نفس و امثال‌ذلک در میان باشد، امتنان است. شارع حکم ضرری را برداشته و اضرار بر غیر را حرام کرده است منّةًعلی‌العباد.

کیفیت انطباق قاعدۀ لا ضرر در موارد علم به ضرر

 اما اگر شما ضرری به یک شخص رساندید و او هم گفت:

البته دقیقش این است: «از دوست هر آن چیز که آید نیکوست.»¹ آیا در اینجا باید تاوان بدهد یا ندهد؟ نباید بدهد. یا اینکه فرض کنید ضرری به شخص دیگر می‌رساند و آن شخص هم کاملاً با طیب‌خاطر این ضرر را پذیرا می‌شود؛ آیا در این‌صورت متعهّد است؟ یا مثلاً فرض کنید در قضیۀ سمرة بن جندب وقتی که در خانۀ انصاری می‌آمد، مرد انصاری هم درعین‌حال که می‌دید این برای زن و بچه‌اش مزاحم است، ولی کاری به کارش نداشت و می‌گفت: عیب ندارد، ما که از خیر این زن گذشتیم! بگذار بیاید و ﴿إِلَّا عَجُوزٗا فِي ٱلۡغٰبِرِينَ﴾² را هم تماشا کند، ولی لااقل ما با سمره قهر نکنیم و از خرمایش استفاده می‌کنیم!! در این‌صورت این مرد انصاری اضرار را قبول کرده است و با حکم لا ضرر و لا ضرار، شارع نمی‌تواند سمرة بن جندب را ملزم کند بر اینکه تو در منزل این مرد انصاری نرو؛ به‌خاطر اینکه خود او اضرار را قبول کرده است.

 بنابراین مسئلۀ لا ضرر و لا ضرار در ظرف امتنان جعل شده است. به‌عبارت‌دیگر، جعل این قاعده در ظرف امتنان است. بنابراین اگر اضراری بر غیر بود به‌طوری‌که رفع این اضرار و حکم ضرری، خلاف امتنان بود؛ مثلاً در قضیۀ رفع ضرر، شخصی