قواعد فقهیه ج2

که همۀ نمازهایتان را به نیّت مافی‌الذمّه در خارج وقت خوانده‌اید، بعد مشخص می‌شود که در وقت بوده است، در اینجا نماز در وقت به‌حساب می‌آید نه‌اینکه مافی‌الذّمّه به حساب بیاید. این وجود و عدم وجود حکم، دائر مدار ملاک است.

 بناءً‌علی‌هذا اگر حکمی داشته باشیم که امتنانی باشد، معیار در تحقّق آن حکم امتنانی عبارت است از وجود امتنان علَی العباد، و با تحقّق این امتنان، اگر مکلّف عملی را انجام دهد شارع بر طبق این امتنان بر او حکم می‌کند؛ مثلاً اگر معامله‌ای از روی اضطرار و اکراه انجام بگیرد شارع منّةًعلی‌العباد آن معامله را لغو و بلا اثر می‌داند، در نتیجه معامله باطل است. این می‌شود حکم امتنانی.

 ملاک در احکام امتنانیه تحقّق و عدم تحقّقِ امتنان است، اگر امتنان باشد آن حکم هست و اگر امتنان نباشد طبعاً آن حکم نخواهد بود؛ زیرا خود آن حکم به‌تنهایی و فی‌حدّ نفسه بدون لحاظ امتنان، ملاکی برای خودش دارد که آن امتنان می‌آید و بر آن حکم غلبه می‌کند و آن را برمی‌دارد. من‌باب‌مثال وضو در هر حال دارای ملاک است؛ حالا اگر این وضو باعث ضرر شود آن ملاک امتنان بر ملاک خود وضو غلبه می‌کند و آن را برمی‌دارد و اگر کسی وضو بگیرد طبعاً وضو باطل است؛ یعنی وقتی که اضرار بر نفس در میان است، آن اضرار بر نفس به‌جهت اهمّیتش و به‌جهت منّةًعلی‌العباد، آن ملاک برای وضو را رأساً برمی‌دارد. وقتی که از اصل برداشت، آن‌وقت اگر شخصی با توجه به ضرر وضو، عالماً و عامداً وضو بگیرد وضوی او باطل است و دیگر معنا ندارد که وضوی او صحیح باشد. این می‌شود احکام امتنانیه.

ملاک جریان احکام امتنانیه

 پس آنچه ما در احکام امتنانیه به دنبال آن هستیم وجود ملاکی است که به‌واسطۀ خود امتنان پیدا می‌شود، نه‌اینکه خود آن فعل فی‌حدّ نفسه و در نفس‌الأمر دارای ملاک است یا دارای ملاک نیست. ما اصلاً با آن کاری نداریم. لهذا اگر معامله‌ای از روی اضطرار باشد ولی خود رفع این معامله خلاف امتنان باشد، آیا باز حدیث رفع این معامله را لغو و باطل می‌کند یا نه؟ فرض کنید که اگر شخصی از روی اضطرار فرشش را بفروشد چون الآن جان بچه‌اش در خطر است، آیا چون او