قواعد فقهیه ج2

با ملاک است، اما ممکن است ما ملاکش را نفهمیم. من‌باب‌مثال قضیۀ چوپانی ممکن است از باب تواضع انسان باشد، یعنی با همین چوپانی‌ها و سر و کار با این گوسفندان تواضع انسان بیشتر می‌شود و نفسش از بین می‌رود؛ یا مثلاً شارع زراعت را از این باب بیان کرده است که زراعت موجب کسب و روزی مردم است. اینها درست است و آن دستورات روی ملاکات است و بدون ملاک نمی‌شود.

 اصلاً به‌طور کلی هر فعلی باید دارای ملاک باشد و ما هیچ فعل بدون ملاکی نداریم. حتی تبعیت از امام یا از پیغمبر هم ملاک دارد؛ ملاکش حقّانیت اوست، نه‌اینکه ملاکش فقط صرف اطاعت از این جرثومه [و بدن مادی] او باشد. ملاک اطاعت، حقّانیت اوست؛ گرچه عدم علم به این حقّانیت، موجب عدم اطاعت نمی‌شود، آن یک مطلب دیگری است؛ یعنی متابعت از فعل معصوم هم به تبع ملاک است، گرچه ما آن ملاک را ندانیم.

 همان‌طوری‌که قبلاً بیان شد،¹ خود فعل به‌تنهایی هیچ‌وقت زبان ندارد، بلکه زبان است که زبان دارد! فعل نمی‌تواند خودش را بنمایاند و تعریف کند. این فعل ممکن است به صور متعدّده‌ای تحقّق پیدا کند؛ یک صورتش مستحسن است و یک صورتش مذموم است. اگر این فعل تحت ملاک مذموم قرار بگیرد مذموم می‌شود. روی این حساب، بحث تجرّی و امثال‌ذلک پیش می‌آید. تمام عبادات و مثوبات و عقابات براساس تجرّی و عدم تجرّی است و فعل اصلاً دخالت ندارد. لذا اصلاً نبایستی به مطالب مرحوم شیخ² و آخوند³ و غیر ذلک در این باره توجّهی پیدا بشود.

تعمیم یا تخصیص بعضی احکام به‌واسطۀ کشف ملاک آن

 لذا اگر ما به ملاک حکمی پی ببریم می‌توانیم حکم را تعمیم یا تخصیص بدهیم. من‌باب‌مثال روزۀ روز عاشورا مذموم است، به‌خاطر اینکه بنی‌امیّه به‌جهت