قواعد فقهیه ج2

موقعیّت روحانی و سرّی است که در آن آدم منطوی است. پس به طریق أولیٰ باید این سجده برای آن افرادی باشد که أولیٰ و اشرف‌اند و به مقام متکامل‌تری از آدم رسیده‌اند.

 البته وجه دیگری هم هست که آیه اصلاً تکاملی برای افراد مدّ نظر نگرفته است؛ بلکه همان حقیقت انسانیّتی که در همۀ افراد هست مراد است، ولی مصداق آیه و مورد خارجی سجده همان آدم شخصی است، گرچه آن سجده برای حقیقت اوست که آن حقیقت در همۀ انسان‌ها ساری و جاری است.¹

 پس یک مطلب این شد که در خیلی از موارد در روایات می‌بینیم که خطابات ائمه براساس مرتکزات عرفیه است.

 اما مطلب دیگر اینکه در بسیاری از موارد می‌بینیم که مطلب به‌طور کلی و مطلق بیان شده است و عرف آن زمان این مطلب را بر طبق آن عرفیت و وجهۀ عقلائیّۀ خودش ادراک می‌کند. حالا آیا فقط به عرف آن زمان مربوط است و به ما مربوط نیست؟ بازگشت آن دعوای معروفی که آیا خطابات شارع تأسیسی است یا امضائی² هم به این مسئله است.

 یک وقت شارع به‌عنوان یک عرف خاص، مطالب را القاء می‌کند، در این‌صورت این دین اختصاص به آن زمان دارد و اختصاص به ما ندارد. اما یک وقت شارع عرف را مِن أوّلِ بعثتِهِ إلی یومِ القیامة در نظر می‌گیرد، منتها چون خود شارع در تمام ادوار حضور شخصی ندارد، مطالب را به‌عنوان کلی بیان می‌کند و در هر عرفی آن مطلب کلی یک منطبقٌ‌علیه خاصی دارد.

 من‌باب‌مثال ﴿أَحَلَّ ٱللَهُ ٱلۡبَيۡعَ﴾³ که شارع بیان کرده، نگفته است که من فقط همین بیع خاص مصطلح در این عرف را إحلال می‌کنم، بلکه گفته است: ﴿أَحَلَّ ٱللَهُ ٱلۡبَيۡعَ﴾ و مردم آن زمان فهم و شعور و ادراکشان به این حد بود که بیع را بر همان معاملاتی که