قواعد فقهیه ج2

کردند، به اینها نمی‌گویند که متضرّر شده‌اند؛ بلکه لازمۀ بقا و تمدّن اجتماعی حفاظت از آن اجتماع در مقابل بیگانگان است و اگر کسی برود و حتی از بین هم برود، نه‌تنها ضرر نیست، بلکه خیلی از مردم هم از او تعریف و تمجید می‌کنند و می‌گویند: بارک‌اللَه که از مملکتت دفاع کردی و شهید شدی! این یک قاعدۀ عقلی است، یعنی هر تمدّنی برای بقای خودش نیاز به ایثار دارد. این را ضرر نمی‌گویند.¹

 ضرر این است که شما دستتان را زیر چرخ خیاطی یا داخل چرخ‌گوشت ببرید و من‌باب‌مثال انگشتتان قطع یا زخمی بشود، یا اینکه چاقو را بردارید و دست خودتان را ببرید، اینها ضرر است.

 اما اگر انسان برای یک هدف عقلایی، عملی انجام بدهد که به‌واسطۀ آن عمل نقصانی بر او وارد شود و آن هدف کلی، آن نقصان را مرتفع و جبران و تدارک کند، دیگر به آن ضرر نمی‌گویند. خمس و زکات و ضمان شامل مانحن‌فیه می‌شود.

 من‌باب‌مثال شما شیشۀ همسایه را شکستید، وقتی شیشۀ همسایه را شکستید ضرری را بر او وارد کردید و باید جبران کنید، یعنی نفس این عمل و خسارت شما تدارکی را اقتضاء می‌کند، پس به آن مالی که در قبال آن می‌پردازید ضرر نمی‌گویند. فعل شما عملی بود که این بذل مال در قبال آن فعل است. بله، اگر شما همین‌جا نشسته باشید و یکی دیگر شیشۀ همسایه را شکسته باشد و بخواهند پولش را از شما بگیرند، این ضرر است. او شکسته است، من چه‌کار کنم؟! شما فعلی انجام نداده‌اید که موجب این ضرر و در قبال این باشد.

 یا من‌باب‌مثال وقتی شما گرسنه‌تان می‌شود و پول می‌دهید و غذا می‌خرید و می‌خورید، آیا می‌گویند که شما ضرر کرده‌اید؟! ضرر ندارد! چون این پول را برای رفع گرسنگی و ادامۀ حیاتتان صرف کرده‌اید. بچه‌های شما، عیال شما، متعلّقین و متعلّقات شما همه نیاز به بذل مال و انفاق و امثال‌ذلک دارند و کسی که این را ضرر نمی‌گوید.