عنوان بصری جلد 7

و امثال‌ذلک که در این خطاب‌ها، خطاب به مرد است؛ یعنی ضمیری که در اینجا [آمده مذکّر است]. جملات در زبان فارسی برای مذکّر و مؤنّث تفاوتی نمی‌کند، مثلاً «برو» و «بیا» هم به زن گفته می‌شود و هم به مرد؛ امّا در زبان عربی برای مرد یک جمله‌ای استعمال می‌شود و برای زن جملۀ دیگری استعمال می‌شود و ضمائر در تخاطب تفاوت می‌کنند، چطور اینکه در زبان انگلیسی هم مسئله همین‌طور است؛ یعنی زن و مرد فقط در ضمیر با هم اختلاف دارند امّا در جملات یکسان هستند و هر دو با هم به یک نَسَق آورده می‌شوند.

در زبان عربی تمام خطاب‌ها، خطاب به مرد است: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، ای کسانی که مجاهده کرده‌اید!» ولی آیا مقصود فقط مرد است یا اینکه زن را هم شامل می‌شود؟ شکّی نیست در اینکه همان‌طوری‌که مرد مکلّف به ایمان به پروردگار و عمل صالح و اطاعت از دستور و برنامه‌ای است که شرع مقدّس آن برنامه را برای تکامل او به‌وجود آورده است، زن هم همین‌طور است و تفاوتی ندارد. در اینجا ممکن است برای این مسئله دو وجه مطرح بشود:

وجه اوّل این است که اگر قرار باشد در هر جایی دو کلمه استعمال بشود، طبعاً این از لطف ساقط می‌شود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید از مردان، ای کسانی که ایمان آورده‌اید از زنان! ای کسانی که جهاد می‌کنید از مردان، ای کسانی که [جهاد می‌کنید از زنان]!» این معنایی ندارد، یعنی لطفی در عبارت ندارد و مسئله از شئون بلاغت خارج است.

بنابراین آن مطلبی که بعضی‌ها در اینجا مطرح می‌کنند این است که شاید در اینجا به‌واسطۀ آن اعتلاء روحی و رجحان در شخصیّت مرد، خدای متعال خطاب را متوجّه هر دو کرده، منتها آن ضمیری که به‌کار برده است ضمیر مردان است که البتّه زنان هم شامل این خواهند شد! پس این به‌خاطر علوّ شأن مردان است.

[وجه دوّم]: اگر ما یک قدری بیشتر دقّت کنیم و باز در اینجا مسئلۀ افراط و تفریط را کنار بگذاریم، متوجّه می‌شویم که یک نکتۀ بسیار دقیق و لطیفی در اینجا قرار دارد، و