عنوان بصری جلد 7

است، حالا إن‌شاءاللَه از کنار این قضیّه می‌گذریم و بعداً جبران می‌کنیم»، بدانیم در آن لحظه از این اعتدال مزاجی و صحّت مزاج روحی برخوردار نیستیم؛ بعد که حالت انفعال و تأثّر و رجوع پیدا می‌شود، مطلب دوباره روی روال خودش برمی‌گردد! این می‌تواند برای انسان یک محک باشد.

روی این جهت، قطعاً این غرائز در کیفیّت تفکّر ما و کیفیّت جهت‌گیری ما نقش اساسی را ایفا می‌کند. گرچه خداوند به انسان عقل عملی و عقل نظری داده و این دو انسان را برای رسیدن به مطلوب در شاهراه مستقیم قرار می‌دهند، ولی مهم اینجا است که فقط این مطلب نیست؛ چون در کنار عقل عملی سایر غرائز هم وجود دارد: غریزۀ شهوت وجود دارد، غریزۀ غضب وجود دارد، غریزۀ حبّ به مال، حبّ به ریاست، حبّ به ذات ـ که تمام اینها از شئونات و از آثار حبّ به ذات است ـ وجود دارد، غریزۀ حب و محبّت به آثار ذات، آثار باقیّۀ ذات مثل زن، فرزند، مِلک، کار، کسب، موقعیّت، ریاست، شأن، شئونات و ارتباطات [وجود دارد]! تمام اینها مطالبی است که ما خواهی‌نخواهی در میان اینها گرفتاریم. حالا این عقل عملی برای کنار زدن موانع و کنار گذاشتن هواجسی¹ که او را از رسیدن به آن نقطۀ مطلوب مانع می‌شود باید راه درازی را بپیماید!

مسئولیّت عقل عملی در گرفتاری‌ها

بارها اتّفاق افتاده و در جلسۀ گذشته هم عرض کردیم و مواردی را مثال زدیم که مثلاً صورت مسئله‌ای را در اختیار شخصی قرار می‌دهند و می‌گویند: «آقا، اگر یک شخص این کار را با این خصوصیّت انجام بدهد، چه حکمی بر این صورت مسئله مترتّب است؟» می‌گوید: «باید این‌مقدار جریمه بشود، دو سال هم به زندان برود و طبعاً باید این‌مقدار هم نسبت به مسائل مسئولیّت بپذیرد!» می‌گویند: «این شخص پسر شما بوده است!» می‌گوید: «حالا یک خُرده فکر کنم!» این «یک خُرده فکر کنم» برای چیست؟ من که صورت مسئله را به شما گفتم! یا می‌گویند: «این شخص رفیق شما بود!» می‌گوید: «حالا یک خُرده دست نگه دارید، من هم تحقیقی