عنوان بصری جلد 7

عقل عملی یعنی توان انسان برای تطبیق با واقعیّات

بنابراین نسبت به این مسئله که انسان خود را با واقعیّات چطور تطبیق بدهد، یکی از توان‌ها و استعدادات عقل عملی است که عقل عملی علاوه بر درک حُسن و قُبح خودِ مورد ـ نه آن مطالب کلّی ـ انسان را وادار می‌کند که خود را با آن مسائل تطبیق بدهد.

این غرائزی که در وجود ما قرار دارند از نقطه‌نظر تأثیراتی که بر نفس دارند، طبعاً هر کدام از اینها نفس را به همان سمت می‌کشانند که مقتضای خود آن غریزه و مقتضای خود آن ملکه و صفت است! کسی که بخل دارد نفس را به امساک می‌کشاند، کسی که جود و بخشش دارد نفس را و عمل و حرکات انسان را به‌سمت جود و بخشش می‌کشاند، کسی که حسّ کمال‌یابی و رسیدن به فعلیّات دارد نمی‌گذارد لحظه‌ای این نفس از این هدف غافل بماند و دائماً از این در به آن در، از این شهر به آن شهر، از این مجلس به آن مجلس، از خدمت این بزرگ به خدمت آن بزرگ در حال تلاطم و در حال تشویش برای رساندن به این کمال است! نمی‌گوید: «برو در خانه‌ات بخواب!» نمی‌گوید: «کاری نداشته باش خودش پیش می‌آید!» نمی‌گوید: «مطالب همین‌طور به‌دست می‌آید!» نه، می‌بَرد و به‌دنبال می‌کشاند: «این شخص چه می‌گوید، آن شخص چه می‌گوید، این مطلب چطور به‌دست می‌آید؟ این قضیّه را چطور می‌توانیم حاصل کنیم؟ راه چیست؟» دائماً او را در دغدغه و اضطراب این مسئله نگه می‌دارد تا وقتی که به یک نقطۀ اطمینان برسد که دیگر از آنجا به بعد مرحلۀ عمل پیش می‌آید! این مسئله برای خودش مراحلی دارد. این حسّ کمال‌یابی است.

شرایط مزاج نفسانی سالم از نظر ابن‌سینا

بنابراین همان‌طوری‌که ابن‌سینا در این مسئله می‌فرماید:

یک مزاج سالم نفسانی و یک مزاج سالم روحی عبارت از مزاجی است که هیچ‌گاه دغدغۀ رسیدن به کمال را فراموش نکند!¹

اگر ما یک لحظه خود را در موقعیّتی بدانیم که تصوّر کنیم: «حالا این قضیّه می‌گذرد، حالا عیب ندارد این کار را انجام بدهیم مسئله‌ای نیست، حالا إن‌شاءاللَه عمر باقی