مثنوی معنوی - دفتر اول
براساس تصحیح سید حسن میرخانی
دفتر اول از کتاب شریف «مثنوی معنوی» از آثار نفیس و گرانسنگ مولانا جلالالدین محمد رومی بلخی است که با تصحیحی بر متن مصحَّح مرحوم سیدحسن میرخانی، به ساحت طالبان علم و معرفت تقدیم میگردد. برخی از مهمترین موضوعات مندرج در این دفتر: - نینامه - حقیقت عشق إلهی و کیفیت حرکت سالک در مسیر معبود. - توصیف حال عارف بِالله نسبت به دنیا. - لزوم تبعیت از ولیّ إلهی. - بیان راههای انحرافی مزوّران در مقابل مسیر حق. - معنای جبر و تفویض. - ادب حضرت آدم علیهالسلام در مقابل خداوند. - غیرت خداوند متعال در تحریم زشتیها. - تفسیر «مَن کانَ للّٰه کانَ اللٰهُ له». - بیان نفحههای الهی بر سالکان. - هدایتنیافتن معاندان. - توصیۀ پیامبر دربارۀ تقرّب به خدا با عقل. - اخلاص در عشق. - نکوهش قیاس.
مرتب سازی:
مثنوی معنوی - دفتر اول
171نیک بنْماید چو شیرین است مَدْح *** بد نماید زآنکه تلخ افتاد قَدْح همچو مطبوخ است و حَبّ کآن را خوری *** تا به دیری شورش و رنج اَندری وَر خوری حلوا، بوَد ذوقش دَمی *** این اثر چون آن نمیپاید همی چون نمیپاید، همی مانَد نهان *** هر ضِدی را تو به ضدِّ آن بدان1 چون شکر مانَد نهان تأثیرِ او *** بعدِ چندی دُمَّل آرَد نیشجو 🔹 وَر حَب و مطبوخ خوردی ای ظریف *** اندرون شد پاک زَ اخلاطِ کثیف نَفْس از بس مدحها فرعون شد *** کُنْ ذَلیلَ النَّفسِ هَوناً لا تَسُد2 تا توانی بنده شو، سلطان مباش *** زخمکش چون گوی شو، چوگان مباش ور نه چون لطفت نمانَد و آن جمال *** از تو آید آن حریفان را ملال آن جماعت کِت همی دادند ریوْ *** چون ببینندت، بگویندت که: «دیو!» جمله گویندت چو بینندت به در: *** «مردهای از گورِ خود برکرد سَر» همچو اَمرَد که «خدا» نامش کنند *** تا بدین سالوس در دامش کنند3 چون به بدنامی برآمد ریشِ او *** دیو را ننگ آید از تَفتیشِ او دیو سوی آدمی شد بهر شرّ *** سوی تو ناید، که از دیوی بَتر تا تو بودی آدمی، دیو از پیاَت *** میدوید و میچشانید از مِیاَت چون شدی در خوی دیوِی استوار *** میگریزد از تو دیو، ای نابکار آن که اندر دامنت آویخت او *** چون چنین گشتی، ز تو بُگریخت او تفسیرِ: «ما شاءَ اللٰهُ کانَ، و ما لَمْ یَشَأ لَمْ یَکُن»4
این همه گفتیم، لیک اندر بسیج *** بیعنایاتِ خدا هیچیم هیچ بیعنایاتِ حق و خاصانِ حق *** گر مَلَک باشد، سیاه اَستش ورق 🔹 ای خدا، ای قادرِ بیچند و چون *** واقِفی بر حالِ بیرون و درون5 - نسخۀ قونیه: همی باید نهان.
- کُن ذَلیلَ... : نفس خویش را کوچک و فروتن قرار ده و سروری مکن!
- أمرَد: پسری که ریشش نروییده (زیبارو). «خدا» نامش کنند: (از او تعریف و تمجید نمایند.)
- احیاء العلوم، ج 1، ص 570؛ از جملۀ دعایی که از رسول خدا صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم روایت شدهاست: «... آنچه خداوند بخواهد، خواهد بود؛ و آنچه نخواهد، نخواهد بود... .»
- نسخۀ ناسخه:
ای خدا ای قادر بیچون و چند *** از تو پیدا شد چنین قصر بلند.