Name: مثنوی معنوی - دفتر اول - براساس تصحیح سید حسن میرخانی - مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی
Availability: InStock
Author: مولانا جلالالدین محمد بلخی رومی

مثنوی معنوی - دفتر اول

144

هر که آرَد حُرمَت، او حُرمَت بَرَد *** هر که آرَد قند، لوزینه خورَد¹
﴿طَيبات﴾ از بهرِ که؟ ﴿لِلطَّيبين﴾ *** یار را خوش کُن مَرَنجان و ببین‌²
تمثیل [در بیان جَبر و اختیار]
یک مثال -ای دل- پیِ فرقی بیار *** تا بدانی جبر را از اختیار
دستْ کآن لرزان بوَد از اِرتعاش *** و‌آنکه دستی را تو لرزانی ز جاش‌
هر دو جنبشْ آفریده‌یْ حقْ شناس *** لیک نتْوان کرد این با آن قیاس‌
زین پشیمانی که لرزانیدی‌اش *** چون پشیمان نیست مرد مُرتَعِش؟³‌
🔹 مُرتَعِش را کی پشیمان دیده‌ای؟! *** بر چنین جبری چه بَر‌چسبیده‌ای؟!
بحثِ عقل است این، چه عقل؟ آن حیله‌گر *** تا ضعیفی ره بَرَد آنجا مگر⁴
بحثِ عقلی گر دُر و مرجان بوَد *** آن، دگر باشد که بحثِ جان بوَد
بحثِ جان اندر مقامی دیگر است *** بادۀ جان را قِوامی دیگر است‌
آن زمان که بحثِ عقلی، ساز بود *** این عمَر با بُو‌الحَکَم هم‌راز بود⁵
چون عمَر از عقل آمد سوی جان *** بُو‌الحَکَمْ بو‌جَهل شد در بحثِ آن‌
سوی عقل و سوی حسْ او کامل است *** گر‌چه خود نسبت به جانْ او جاهل است‌⁶
بحثِ عقل و حسْ اثر دان یا سبب *** بحثِ جانی، یا عجب یا بُو‌العَجب⁷‌
1. آرَد حرمَت: ادب بگذارد. حرمت بَرَد: مورد احترام قرار گیرد. لوزینه: باقلوا.
2. نسخۀ قونیه: یار را خوش کن؛ برنجان و ببین!
  سوره النور، آیه 26؛ ﴿زنان طیّب و پاک برای مردان پاکند﴾.
3. مُرتَعِش: رَعشه‌دار.
4. حیله‌گر: چاره‌ساز. تا ضعیفی... : تا شاید آن کس که دسترسی به شهود حقیقت ندارد، به‌وسیلۀ این عقل جزئی راهی به‌سوی آن بیابد.
5. ساز بود: رونق داشت. بوالحَکَم: کنیۀ أبوجهل پیش از اسلام. هم‌راز: هم‌رتبه.
6. سوی عقل و حسّ: در ادراکات ذهنی و حسّی. او: (أبوالحَکَم).
7. اثر دان یا سبب: بدان که استدلال عقلی را یا لِمّی (از علّت به معلول) یا إنّی (از معلول به علّت و سبب) است. یا عجَب... : عالَمی از عجایب و شگفتی است (شهود حقایق عالَم).