مثنوی معنوی - دفتر اول
براساس تصحیح سید حسن میرخانی
دفتر اول از کتاب شریف «مثنوی معنوی» از آثار نفیس و گرانسنگ مولانا جلالالدین محمد رومی بلخی است که با تصحیحی بر متن مصحَّح مرحوم سیدحسن میرخانی، به ساحت طالبان علم و معرفت تقدیم میگردد. برخی از مهمترین موضوعات مندرج در این دفتر: - نینامه - حقیقت عشق إلهی و کیفیت حرکت سالک در مسیر معبود. - توصیف حال عارف بِالله نسبت به دنیا. - لزوم تبعیت از ولیّ إلهی. - بیان راههای انحرافی مزوّران در مقابل مسیر حق. - معنای جبر و تفویض. - ادب حضرت آدم علیهالسلام در مقابل خداوند. - غیرت خداوند متعال در تحریم زشتیها. - تفسیر «مَن کانَ للّٰه کانَ اللٰهُ له». - بیان نفحههای الهی بر سالکان. - هدایتنیافتن معاندان. - توصیۀ پیامبر دربارۀ تقرّب به خدا با عقل. - اخلاص در عشق. - نکوهش قیاس.
مرتب سازی:
مثنوی معنوی - دفتر اول
112هم در بیانِ مکرِ خرگوش و تأخیرِ او در رفتن
در شدنْ خرگوش بس تأخیر کرد *** مکر را با خویشتن تقریر کرد1 در ره آمد بعدِ تأخیرِ دراز *** تا به گوشِ شیر گوید یک دو راز ----------
تا چه عالَمهاست در سودای عقل! *** تا چه باپهناست این دریای عقل!2 🔹 بحرِ بیپایان بوَد عقلِ بشر *** بَحر را غوّاص باید ای پسر صورتِ ما اندرین بحرِ عِذاب *** میدَود چون کاسهها بر روی آب3 تا نشد پُر، بر سَرِ دریا چو طشت *** چونکه پر شد طشت، در وی غرق گشت عقلْ پنهان است و، ظاهرْ عالَمی *** صورتِ ما موج یا از وی نَمی هرچه صورت می وَسیلت سازدش *** زآن وَسیلت بَحرْ دور اندازَدش4 تا نبیند دلْ دهندهیْ راز را *** تا نبیند تیرْ دورانداز را5 اسبِ خود را یاوه داند وز ستیز *** میدواند اسبِ خود در راهْ تیز6 اسبِ خود را یاوه داند آن جواد *** و اسبْ خود، او را کِشان کرده چو باد7 در فغان و جست وجو آن خیرهسر *** هر طرف پرسان و جویان در به در: «کآن که دزدید اسبِ ما را کو و کیست؟» *** این که زیرِ رانِ توست ای خواجه چیست؟! «آری این اسب است لیک آن اسب کو؟» *** با خود آ ای شهسوارِ اسبجو!8 🔹 وصفها را مُستَمِع گوید به راز *** تا شناسد مَردْ اسبِ خویشْ باز9 - شدن: رفتن. تقریر کرد: مرور کرد.
- سودای عقل: سویدا و اندرون عقل.
- عِذاب: جمع عَذب، پاکیزه و زلال.
- هرچه صورت و ظاهر، وسیلهای برای ادراک بحرِ عمیقِ عقل برمیگیرد، بحرِ عقل آن وسیله را ناکارآمد میسازد.
- دورانداز: تیرانداز (عقل که علّت حقیقی است).
- تصحیحشده بر اساس نسخۀ قونیه. میرخانی: را راهْ تیز.
اسب خود (حقیقت عقل) را گمشده پنداشته و از روی کج فهمی و انکار، همان اسب را برای یافتن آن میدواند. - یاوه: گم شده. جواد: جوانمرد.
- با خود آ: به خود بیا.
- مُستَمِع: شنوندۀ حدیث گم شدن اسب (هادی و معلّم).