مثنوی معنوی - دفتر اول

نُسَخ موجود از مثنوی و سبک‌های تصحیح آن

با توجه به اهمیت این کتاب شریف و حقایق گرانبها و لَآلی مَطویّه در آن، همواره ناسخان و مصحّحان -شکّرَ اللٰهُ مَساعیَهم- در پی ارائۀ نسخه‌ای صحیح و جامع از ابیات این سِفر عظیم بوده‌اند؛ و از این‌رو نُسخ بسیار از این کتاب شریف در دست طالبان آن قرار گرفته است.

در میان این نسخه‌ها، نُسخ موجود در ترکیه به لحاظ اعتبار بر نسخ هند ترجیح داده می‌شوند و [چون] از لحاظ تعدادِ ابیات کمتر بوده و از لحاظ زمانی نیز به زمان مولانا نزدیک‌تر هستند، بیشتر مورد توجه مصحّحان قرار گرفته‌اند. در این میان تصحیح رینولد نیکلسون و دکتر محمّدعلی موحّد [هم] غالباً ناظر به نسخ ترکیه و قونیه می‌باشد.

از طرف دیگر نسخ هند غالباَ ابیاتی اضافه بر نسخ مذکور داشته که هرچند از لحاظ انتساب قطعی به حضرت مولانا یقینی نیست، امّا در بسیاری از موارد کامل‌کنندۀ معنی و رافع ابهامات می‌باشد که گویی نسخ ترکیه و قونیه در این موارد دارای سَکت هستند و از لحاظ محتوا ناقصند.

در میان تصحیحات انجام‌شده می‌توان به نسخۀ ناسخه اشاره کرد که حدود 80 نسخه از نسخ موجود در هند را مورد بررسی قرار داده است. و نیز در میان تصحیحات انجام‌شده‌ای که در ایران به طبع رسیده است، می‌توان به تصحیح علاءالدوله، میرزا محمود و کلاله خاور اشاره نمود که در زمان خود (پیش از انتشار تصحیح نیکلسون) مستنَد کار محقّقان و پژوهشگران بوده‌اند.

در این راستا مرحوم سیدمحمد‌حسن میرخانی براساس این تصحیحات، تصحیح آخر خود را ارائه کرد که پس از چاپ اول و تجمیع و اصلاح اَغلاط، آن را به‌عنوان نسخۀ نهایی به علاقه‌مندان ارائه داد و آن را صحیح‌ترین نُسخ و ناسخِ نُسخ ماضیه بر‌شمرد.