Name: مثنوی معنوی - دفتر اول - براساس تصحیح سید حسن میرخانی - مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی
Availability: InStock
Author: مولانا جلالالدین محمد بلخی رومی

مثنوی معنوی - دفتر اول

70

ور بگیری کیت جست و جو کند؟! *** نقش با نقّاشْ چون نیرو کند؟!¹
منْگر اندر ما، مکُن در ما نظر *** اندر اِکرام و سَخای خود نگر
ما نبودیم و تقاضامان نبود *** لطفِ تو ناگفتۀ ما می‌شنود
نقش باشد پیشِ نقّاش و قلم *** عاجز و بسته، چو کودک در شکم‌
پیشِ قدرت، خلقِ جمله‌یْ بارگَه *** عاجزان، چون پیشِ سوزنْ کارگه²‌
گاه نقشِ دیو و گه آدم کُند *** گاه نقشِ شادی و گه غم کُند³
دستْ نی، تا دست جُنباند به دفع *** نطقْ نی، تا دَم زند از ضَرّ و نفع⁴‌
تو ز قرآن باز خوان تفسیرِ بَیت *** گفت ایزد: ﴿مَا رَمَيتَ إذْ رَمَيت﴾‌⁵
گر بپرّانیم تیر، آن کِی ز ماست؟! *** ما کمان و تیر‌اندازش خداست‌
این نه جبر، این معنیِ جبّاری است *** ذکرِ جبّاری برای زاری است⁶‌
زاریِ ما شد دلیلِ اِضطرار *** خِجلت ما شد دلیلِ اختیار⁷
گر نبودی اختیار، این شرم چیست؟ *** وین دریغ و خجلت و آز‌َرم چیست‌؟⁸
زجرِ استادان به شاگردان چراست؟ *** خاطر از تدبیرها گَردان چراست؟‌
ور تو گویی: «غافل است از جبرِ او *** ماهِ حق پنهان شد اندر ابرِ او»⁹
هست این را خوش جواب اَر بشنوی *** بگذری از کفر و بر دین بِگرَوی:‌
1. کیت (کی‌ات): چه کسی تو را.
2. *** پیش قدرت... : همۀ مخلوقات بارگاه الٰهی در برابر قدرتش همچون پارچه در برابر سوزن، عاجزند. کارگاه: (پارچه و قالی).
3. نسخۀ قونیه: نقشش دیو. نقشش شادی.
4. دفع: دفاع. نطق: زبان و گفتار. ضَرّ و نفع: زیان و سود.
5. سوره الأنفال آیه 17؛ ﴿(اى پيامبر) آن زمان كه تو تير انداختى، تو تير نينداختى، وليكن خداوند تير انداخته است‌﴾.
6. جبر: مذهبی باطل که قائل است بنده هیچ قدرت و اختیاری در اعمال خویش ندارد و خداوند بندگان را مجبور بر کارها می‌کند. جبّاریّ: قادر و قاهر بودن مطلق خداوند (به‌گونه‌ای که اختیار بندگان نیز خارج از حیطۀ‌ قدرت او نیست.)
7. دلیل اضطرار: اینکه بندگان از حیطۀ قدرت خداوند خارج نیستید (در ردّ قائلین به تفویض که بندگان را مختار مطلق می‌دانند). دلیل اختیار: (در ردّ قائلین به جبر که بندگان را مجبور مطلق می‌دانند.)
8. آزَرم: شرم و حیا.
9. نسخۀ قونیه:
  ور تو گویی: «غافل است از جبرْ او *** ماهِ حق پنهان کند در ابرْ رو»
  غافل است ... : شرم و حیا و توبیخ‌ها به‌خاطر غفلت از جبر مطلق خداوند است که باعث شده حقیقت جبر خداوند مانند ماه که پشت ابر می‌رود در پس اعمال مخلوقات مخفی شود.