مثنوی معنوی - دفتر اول
براساس تصحیح سید حسن میرخانی
دفتر اول از کتاب شریف «مثنوی معنوی» از آثار نفیس و گرانسنگ مولانا جلالالدین محمد رومی بلخی است که با تصحیحی بر متن مصحَّح مرحوم سیدحسن میرخانی، به ساحت طالبان علم و معرفت تقدیم می‌گردد. برخی از مهمترین موضوعات مندرج در این دفتر: - نی‌نامه - حقیقت عشق إلهی و کیفیت حرکت سالک در مسیر معبود. - توصیف حال عارف بِالله نسبت به دنیا. - لزوم تبعیت از ولیّ إلهی. - بیان راه‌های انحرافی مزوّران در مقابل مسیر حق. - معنای جبر و تفویض. - ادب حضرت آدم علیه‌السلام در مقابل خداوند. - غیرت خداوند متعال در تحریم زشتی‌ها. - تفسیر «مَن کانَ للّٰه کانَ اللٰهُ له». - بیان نفحه‌های الهی بر سالکان. - هدایت‌نیافتن معاندان. - توصیۀ پیامبر دربارۀ تقرّب به خدا با عقل. - اخلاص در عشق. - نکوهش قیاس.
مثنوی معنوی - دفتر اول
220----------
چیست آن کوزه؟ تنِ مَحصورِ ما *** اندر آن، آبِ حواسِ شورِ ما ای خداوند، این خُم و کوزه‌یْ مرا *** در پذیر از فضلِ ﴿اَل‍لٰهَ اشْتَريٰ﴾1 کوزه‌ای با پنج لوله‌یْ پنج حِس *** پاک دار این آب را از هر نجس تا شود زین کوزه مَنفَذ سوی بَحر *** تا بگیرد کوزۀ ما خوی بَحر تا چو هدیه پیشِ سلطانَش بَری *** پاک بیند، باشدش شَه مشتری بی‌نهایت گردد آبش بعد از آن *** پُر شود از کوزۀ ما صد جهان لوله‌ها بَر بند و پُر دارش ز خُم *** گفت: «غُضُّوا عَن هَویٰ أبصارَکُم»2 ----------
ریشِ او پُر‌باد: «کاین هدیه که‌راست؟! *** لایقِ چونان شَهی، این است راست»3 و‌آن نمی‌دانست کآنجا بر گذر *** هست جاری دجله‌ای همچون شِکر در میانِ شهرْ چون دریا روان *** پُر ز کشتی‌ها و شَستِ ماهیان رو برِ سلطان و کار و بار بین *** حُسنِ ﴿تَجرِي تَحتَها الأنهار﴾ بین4 ----------
این‌چنین حِسّ‌ها و ادراکاتِ ما *** قطره‌ای باشد در آن بحرِ صفا 🔹 باز جوی و باز بین و باز یاب *** از که؟ از «مَن عِندَهُ اُمُّ الْکِتاب»5 در نمد دوختنِ زنْ سَبوی آب را، و مُهر بر وِی نهادنْ از اعتقاد
مرد گفت: «آری، سَبو را سر ببند *** هین که این هدیَه‌ست ما را سودمند - سوره التوبه آیه 111؛ ﴿به‌درستی‌که خداوند جان و مال مؤمنان را به بهای بهشت (جاویدان) از ایشان خریده است... .﴾
- اقتباس از سوره نور آیه 30 و 31؛ ﴿[ای پیامبر] به مردان مؤمن بگو که چشمان خود را [از نگاه حرام] باز دارند و فروج خود را حفظ کنند (پاکدامنی ورزند) که این کار برای آنان پاکیزه‌تر است چه‌اینکه خداوند به آنچه می‌کنند آگاه است *** و و به زنان مؤمنه بگو که چشمان خود را [از نگاه حرام] باز دارند و فروج خود را حفظ کنند (پاکدامنی ورزند) و... .﴾.
- ریش او پُر باد... : زن أعرابی با غرور گفت:... .
- نسخۀ قونیه: حسِّ ﴿تَجری...﴾.
سوره التوبه آیه 100؛ ﴿...نهرها از زیر [درختان آن] جریان دارد... .﴾ - سوره الرعد آیه 39.
«مَن عِندَه أُمُّ الکِتابِ»: آن‌کسی که اصل و حقیقت کتاب نزد اوست.