مثنوی معنوی - دفتر اول
براساس تصحیح سید حسن میرخانی
دفتر اول از کتاب شریف «مثنوی معنوی» از آثار نفیس و گرانسنگ مولانا جلالالدین محمد رومی بلخی است که با تصحیحی بر متن مصحَّح مرحوم سیدحسن میرخانی، به ساحت طالبان علم و معرفت تقدیم می‌گردد. برخی از مهمترین موضوعات مندرج در این دفتر: - نی‌نامه - حقیقت عشق إلهی و کیفیت حرکت سالک در مسیر معبود. - توصیف حال عارف بِالله نسبت به دنیا. - لزوم تبعیت از ولیّ إلهی. - بیان راه‌های انحرافی مزوّران در مقابل مسیر حق. - معنای جبر و تفویض. - ادب حضرت آدم علیه‌السلام در مقابل خداوند. - غیرت خداوند متعال در تحریم زشتی‌ها. - تفسیر «مَن کانَ للّٰه کانَ اللٰهُ له». - بیان نفحه‌های الهی بر سالکان. - هدایت‌نیافتن معاندان. - توصیۀ پیامبر دربارۀ تقرّب به خدا با عقل. - اخلاص در عشق. - نکوهش قیاس.
مثنوی معنوی - دفتر اول
204این‌چنین خاصیّتی در آدمی‌ست *** مِهرْ حیوان را کم است، آن از کمی‌ست در بیان حدیثِ «إنَّهُنَّ یَغلِبنَ الْعاقِلَ و یَغلِبُهُنَّ الْجاهِلُ»1
گفت پیغمبر که: «زن بر عاقلان *** غالب آید سخت بر صاحب‌دلان2 باز بر زن، جاهلان غالب شوند» *** ز‌آنکه ایشان تند و بس خیره‌رو‌اَند کم بوَدشان رِقّت و لطف و وَداد *** ز‌آنکه حیوانی‌ست غالب بر نَهاد مِهر و رِقّتْ وصفِ انسانی بوَد *** خشم و شهوتْ وصفِ حیوانی بوَد پرتوِ حقّ است و آن، معشوق نیست *** خالق است آن، گوییا مخلوق نیست تسلیم‌کردن مردْ خود را به امرِ زن، و اعتراضِ او را اشارۀ حقْ دانستن
به نزدِ عقلِ هر داننده‌ای هست *** که: با گردنده گرداننده‌ای هست از آن چرخه که گردانَد زنِ پیر *** قیاسِ چرخِ گردون را همی گیر3 مرد از آن گفتن پشیمان شد چنان *** کز عَوانی ساعتِ مُردنْ عَوان4 گفت: «خَصمِ جانِ جانْ چون آمدم؟! *** بر سرِ جانْ من لگدها چون زدم؟!» 🔹 چون قضا آید، نمانَد فهم و رای *** کس نمی‌داند قضا را جز خدای چون قضا آید، فرو پوشد بَصَر *** تا نداند عقلِ ما پا را ز سَر 🔹 ز‌آن امامُ المُتَّقین داد این خبر *** گفت: «إذا جاءَ الْقَضا، عَمیَ الْبَصَر»5 چون قضا بُگذشت، خود را می‌خورَد *** پرده بِدْریده، گریبان می‌درَد مرد گفت: «ای زن، پشیمان می‌شوم *** گر بُدم کافر، مسلمان می‌شوم - تاریخ بغداد، ج 14، ص 463؛ قال رسول اللٰه صلّیٰ و آله علیه و آله و سلّم: «إنّهنّ یَغلِبنَ الکِرامَ و یَغلِبُهُن اللِّئام»؛ «زنان بر مردان (شوهران) کریم‌النفس و بزرگ‌منش چیره می‌شوند، درحالی‌که مردان بدطینت بر آنان چیره می‌گردند». در بسیاری از منابع این عبارت را به معاویه نسبت می‌دهند.
- نسخۀ قونیه: سخت و بر.
- از نظامی گنجوی.
- عوانی: ستمگری. عوان: ستمگر.
- إذا جاءَ الْقَضا...: چون قضای الٰهی تعلّق بگیرد، چشم (از دیدن حقیقت) نابینا می‌گردد.