ترجمۀ تفسیر المیزان ج 20

و بعضى‌¹ «ما قدم» را عبارت از طاعت خدا، و «ما أخر» را عبارت از حقوق ضايع شده خدا دانسته‌اند.

بعضى‌² ديگر «ما قدم» را اموالى دانسته‌اند كه صاحبش در راه خدا انفاق كرده، و «ما أخر» را عبارت از اموالى دانسته‌اند كه براى ورثه گذاشته. و همه اين وجوه از فهم بدور است.

مراد از اينكه انسان بر نفس خود بصيرة است‌

﴿بَلِ اَلْإِنْسَانُ عَلىَ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقىَ مَعَاذِيرَهُ﴾ 

كلمه «بل» كه در مقام اعراض استعمال مى‌شود، در اين آيه از مطلب قبل اعراض كرده كه مى‌فرمود ﴿يُنَبَّؤُا اَلْإِنْسَانُ...﴾ و كلمه «بصيرت» به معناى رؤيت قلبى و ادراك باطنى است، و اطلاق اين بصيرت بر خود انسان يا از باب «زيد عدل است» مى‌باشد، و يا تقدير آن «الانسان على نفسه ذو بصيرة» است.

بعضى‌³ از مفسرين گفته‌اند: مراد از بصيرت حجت است، هم چنان كه در آيه‌ ﴿مَا أَنْزَلَ هَؤُلاَءِ إِلاَّ رَبُّ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ بَصَائِرَ﴾⁴ به اين معنا آمده، و انسان هم خودش حجتى است عليه خودش، در آن روز وقتى بازجويى مى‌شود، و از چشم و گوش و دلش سؤال مى‌شود، همان چشم و گوش و حتى پوست بدنش و دو دست و دو پايش به سخن آمده، عليه او شهادت مى‌دهند، هم چنان كه درباره مورد سؤال قرار گرفتن گوش و چشم و دل فرموده: ﴿إِنَّ اَلسَّمْعَ وَ اَلْبَصَرَ وَ اَلْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً﴾⁵ و در مورد شهادت دادن گوش و چشم و پوست فرموده: ﴿شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ﴾⁶، و در باره سخن گفتن دست‌ها و شهادت دادن پاها فرموده: ﴿وَ تُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ﴾⁷

﴿وَ لَوْ أَلْقىَ مَعَاذِيرَهُ﴾ 

كلمه «معاذير» جمع معذرت است، و معذرت آن است كه موانعى را كه نگذاشته كارى را انجام دهى ذكر كنى.

و معناى آيه اين است كه انسان صاحب بصيرت بر نفس خويش است، و خود را بهتر از هر كس مى‌شناسد، و اگر با ذكر عذرها از خود دفاع مى‌كند، صرفا براى اين است كه