ترجمۀ تفسیر المیزان ج 20

كه گفتيم جمله «آن را جمع مى‌كنيم» است، و كلمه «بنان» به معناى اطراف انگشتان، و به قول بعضى‌¹ خود انگشتان است. و «تسويه بنان» صورتگرى آن به همين صورتى است كه مى‌بينيم.

و معناى آيه اين است كه: آرى ما آن استخوانها را جمع مى‌كنيم، در حالى كه قادريم حتى انگشتان او را به همان صورتى كه بر حسب خلقت اول داشت دوباره صورتگرى كنيم.

و اگر از بين اعضاى بدن خصوص انگشتان را ذكر كرد - شايد - براى اين بوده كه به خلقت عجيب آن كه به صورتهاى مختلف، و خصوصيات تركيب و عدد در آمده و فوايد بسيارى كه بشمار نمى‌آيد بر آن مترتب مى‌شود، اشاره كند. مى‌دهد، مى‌ستاند، قبض و بسط مى‌كند و ساير حركات لطيف و اعمال دقيق و صنايعى ظريف دارد، كه با همانها انسان از ساير حيوانات ممتاز مى‌شود، علاوه بر شكلهاى گوناگون و خطوطى كه به طور دايم اسرارش براى انسان كشف مى‌شود.

بعضى‌² از مفسرين گفته‌اند: مراد از «تسويه بنان» اين است كه انگشتان دست‌ها و پاها را شى‌ء واحد كند، بدون اينكه از هم جدا باشند همانطور كه دست و پاى شتر و الاغ را چنين كرد آن وقت ديگر انسان نمى‌تواند كارهاى گوناگونى را كه با داشتن انگشتان انجام مى‌دهد انجام دهد. ولى وجه قبلى به نظر بهتر است.

آزادى طلبى انسان براى انجام هر كار دلخواه، انگيزه تكذيب قيامت و پرستش انكار آميز از زمان آن است‌

﴿بَلْ يُرِيدُ اَلْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ﴾ 

راغب گفته كلمه «فجر» به معناى انفجار و شكاف وسيع برداشتن است، آن‌گاه مى‌گويد: گناه را هم بدان جهت فجور ناميدند كه باعث شكافته شدن و دريده شدن حرمت ديانت است، مى‌گوييم: فلانى مرتكب فجور شد، و يا او فاجر است، و ايشان فجار و فجره‌اند³.

و كلمه «أمام» ظرف مكان است، كه به عنوان استعاره در زمان آينده استعمال مى‌شود، و منظور از اينكه فرمود: انسان، فجور امام خود را مى‌خواهد، اين است كه مى‌خواهد در آينده عمرش جلوش شكافته و باز باشد و هر فجورى خواست مرتكب شود.

و جمله‌ ﴿لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ﴾ تعليلى است كه در جاى معلل خود كه همان تكذيب قيامت و زنده شدن بعد از مرگ باشد نشسته، و كلمه «بل» اعراض از اين پندار و گمان است كه بعث