ترجمۀ تفسیر المیزان ج 19

مى‌كنيد كه دارد از دستتان مى‌رود و پيش رويتان مى‌ميرد، و شما هيچ كارى نمى‌توانيد بكنيد، و معناى اينكه فرمود: ﴿وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ لَكِنْ لاَ تُبْصِرُونَ﴾ اين است كه: شما او را تماشا مى‌كنيد، در حالى كه ما از شما به وى نزديك‌تريم، چون ما به سراسر وجود او احاطه داريم، و فرستادگان ما كه مامور قبض روح او هستند نيز از شما به وى نزديك‌ترند، اما شما نه ما را مى‌بينيد و نه فرستادگان ما را.

و اينكه مساله قبض روح را هم به خدا نسبت داديم و هم به فرستادگان او، به خاطر اين است كه قرآن كريم اين كار را كرده، يك جا مساله قبض روح را به خدا نسبت داده، مى‌فرمايد: ﴿اَللَّهُ يَتَوَفَّى اَلْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا﴾¹، و در جاى ديگر آن را به ملك الموت نسبت داده، و فرموده: ﴿قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ اَلْمَوْتِ اَلَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ﴾²، و جاى ديگر آن را به رسولان خدا نسبت داده مى‌فرمايد: ﴿حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ اَلْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا﴾³.

و جمله ﴿فَلَوْ لاَ إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ﴾ تكرار همان «لولا» اى است كه گذشت، و اين تكرار به خاطر تاكيد است، و كلمه «مدينين» به معناى «مجزيين - جزا داده‌شدگان» است، از ماده «دان - يدين» است، كه معناى «جزى - يجزى» را مى‌دهد، مى‌فرمايد: پس چرا او را بر نمى‌گردانيد اگر جزايى در كار نيست و شما جزا داده نمى‌شويد، و ثواب و عقابى نداريد.

﴿تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾ يعنى اگر راست مى‌گوييد و در ادعاى خود كه بعث و جزايى نيست، صادقيد، چرا او را بر نمى‌گردانيد؟ پس معلوم شد كه در واقع جمله «ترجعونها» مدخول «لولا» است، و تقدير كلام چنين است: «فلولا ترجعونها اذا بلغت الحلقوم، ان كنتم صادقين - اگر راست مى‌گوييد پس چرا جان او را كه به حلقوم رسيده بر نمى‌گردانيد».

وضع طوائف سه گانه (مقربون، اصحاب اليمين و اصحاب الشمال) در حال مرگ و پس از مرگ‌

﴿فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ اَلْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ﴾

در اينجا به بيان حال طوايف سه‌گانه كه در اول سوره به طور اجمال و تفصيل گذشت برگشته، وضع آنان در حال مرگ و بعد از مرگ را بيان مى‌كند. و ضمير «كان» به شخص محتضر بر مى‌گردد، كه بعد از حالت احتضار مى‌ميرد، و مردنش از سياق كلام فهميده