ترجمۀ تفسیر المیزان ج 19

ذلتشان هويدا بود، ولى در قيامت اثر از عزت كفار و فساق و نشانه‌اى از ذلت متقين نمى‌ماند.

﴿إِذَا رُجَّتِ اَلْأَرْضُ رَجًّا﴾

كلمه «رج» كه از ماده «راء، جيم، جيم» است، به معناى تكان دادن به شدت چيزى است، و در اين آيه منظور از آن زلزله قيامت است، كه خداى سبحان در آيه‌ ﴿إِنَّ زَلْزَلَةَ اَلسَّاعَةِ شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ﴾¹ آن را بس عظيم توصيف كرده، در خود آيه مورد بحث نيز با آوردن كلمه «رجا» همين عظمت را فهمانده، چون معمولا آوردن مفعول مطلق براى افاده اينگونه نكته‌ها است (وقتى مى‌گويى: من فلان كس را زدم و چه زدنى معنايش اين است كه نحوه زدنم طورى بود كه ديگر قابل بيان نيست) در آيه مورد بحث نيز مى‌فرمايد: چون زمين زلزله مى‌شود زلزله‌اى كه شدتش قابل وصف نيست، و جمله مورد بحث بدل از جمله‌ ﴿إِذَا وَقَعَتِ اَلْوَاقِعَةُ﴾، و يا عطف بيان براى آن است، به هر حال در مقام توضيح آن است.

﴿وَ بُسَّتِ اَلْجِبَالُ بَسًّا فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا﴾ 

اين آيه عطف است بر كلمه «رجت»، و كلمه «بس» - با تشديد سين - به معناى خرد كردن است، يعنى جسمى را كه داراى حجمى بوده آن قدر بكوبى تا مانند آرد به صورت ذراتى در آيد.

بعضى‌² هم گفته‌اند: كلمه «بس» به معناى به راه انداختن چيزى است، در حقيقت «بس جبال»، همان معنايى را مى‌رساند كه آيه شريفه‌ ﴿وَ سُيِّرَتِ اَلْجِبَالُ﴾³ مى‌رساند.

و كلمه «هباء» به معناى غبار است.

بعضى‌⁴ هم گفته‌اند: به معناى يك دانه ذره از غبار است، كه وقتى نور آفتاب از پنجره به درون خانه مى‌تابد اين دانه‌ها در شعاع آن نور ديده مى‌شوند. و كلمه «منبث» اسم فاعل و يا مفعول از مصدر باب انفعال، يعنى «انبثاث» است، و انبثاث به معناى متفرق شدن، و متلاشى شدن چيزى است، و معناى آيه روشن است.

﴿وَ كُنْتُمْ أَزْوَاجاً ثَلاَثَةً﴾ 

كلمه «زوج» به معناى صنف است، پس ازواج سه‌گانه يعنى اصناف سه‌گانه، و خطاب در اين جمله كه مى‌فرمايد: «در آن روز شما اصنافى سه‌گانه خواهيد بود» به عموم