ترجمۀ تفسیر المیزان ج 19

چيست؟ فرمود: «شومان» و اين شخص همان كسى است كه خداى تعالى او را از آتشى خالص بيافريد¹.

و در احتجاج از على (علیه السلام) روايت كرده كه در ضمن حديثى فرمود: و اما اينكه فرموده: ﴿رَبُّ اَلْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ اَلْمَغْرِبَيْنِ﴾ منظور از آن مشرق زمستان عليحده، و مشرق تابستان عليحده است، آيا اين (مطلب) را از دورى و نزديكى خورشيد نمى‌شناسى؟²

مؤلف: اين معنا را قمى هم در تفسير خود آورده، و ليكن سند آن را ذكر نكرده، و نام على (علیه السلام) را نبرده، بلكه فرموده: «از آن جناب»³.

و در الدر المنثور است كه: ابن مردويه از ابن عباس روايت كرده كه در تفسير آيه ﴿مَرَجَ اَلْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ گفته: منظور از دو دريا على و فاطمه است، و منظور از برزخ و حائل ميان آن دو رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) است، و در تفسير آيه‌ ﴿يَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجَانُ﴾ گفته است: منظور از لؤلؤ و مرجان حسن و حسين است‌⁴.

مؤلف: نظير اين حديث را الدر المنثور⁵ از ابن مردويه از انس بن مالك و نيز صاحب مجمع البيان‌⁶ از سلمان فارسى و سعيد بن جبير و سفيان ثورى روايت كرده‌اند، چيزى كه هست بايد دانست كه اين تفسير، تفسير به باطن است نه اينكه بخواهد بفرمايد: معناى بحرين و برزخ و لؤلؤ و مرجان اين است.

و در تفسير قمى در ذيل آيه‌ ﴿كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ﴾ آمده كه امام در بيان جمله‌ ﴿كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ﴾ فرموده: يعنى هر كس كه بر روى زمين قرار دارد، و در معناى جمله‌ ﴿وَ يَبْقىَ وَجْهُ رَبِّكَ﴾ فرموده: منظور از وجه پروردگار دين او است، و امام على بن الحسين فرموده: وجه خدا كه مردم رو به سوى آن مى‌آيند ماييم‌⁷.

و در مناقب ابن شهراشوب در ذيل آيه‌ ﴿وَ يَبْقىَ وَجْهُ رَبِّكَ﴾ آمده كه: امام صادق (علیه السلام) فرمود: وجه اللَّه ماييم‌⁸.